2011/12/12

 

 

وزن در شعر دوره اول، 31-36، فروغ عمدتا عروضی و سنتی بود. در دوره دوم، 42-45، فروغ به تجربه گرایی در وزن با درونی کردن نوآوریهایی نیما و شاملو، ثقل بطرف زبان محاوره، به وزن هجایی فارسی باستان رسید. در اشعار دوره دوم او، وزن در سطر عمدتا وزن هجایی فارسی است. این وزن 3 هزار ساله با نمونه های باستان گاهان زرتشت، لالاییهای شفاهی، ترانه های موسیقیدار، سرودهای گروهی می باشد. اشعار هجایی از روی الگوی وزنی زبان فارسی محاوره ساخته می شوند که بار عاطفی فراوان دارند.

در سده 20م، برخی ابداعات شاعران سپیدسرا مانند شاملو، شاعران 2 زبانه مانند عمران صلاحی، طنزنویسان توفیق مانند محجوبی، شاید اجرای نمایشهای اسکوییها بویژه اتللو با تاکید بر جنبه بیان دراماتیک، ترانه های رادیویی، سرودهای سازمانی و ملی شعر هجایی فارسی را جان 2باره دادند.

همه این بخش از شعر فارسی جدید جنبه عاطفی، احساسی، انگیزنده شعر را افزایش داده تاجاییکه شعر تحریک کننده احساس در خواننده، سوای معنی شعر، شد. نمونه های موفق این نوع شعرها پریای شاملو، آرش کمانگیر کسرایی، ای مرز پرگهر فروغ، مراببوس دکتر رقابی/ گلنراقی، جمعه شهیار قنبری/ فرهاد، سراومد زمستون سلطانپور/ داوود، یار دبستانی من منصور تهرانی/ فریدون فروغی.

فرخزاد شاید هم بوسیله دوستان آذری، موسیقی ترکی، حس قوی خودش- با تاثیر از وزن هجایی شعر ترکمن و آذری به آفرنیش شعر فارسی با وزن هجایی رسید. البته سبکشناسی اوزان هجایی فارسی هنوز دوره کودکی خود را می گذراند؛ اگرچه آثار بسیار ارزنده ای در شعر هجایی فارسی در نیمه سده 20م و آغاز سده 21م پدید آمده.

روشن است که حساب وزن از قافیه جدا می باشد. شعر سپید با وزن هجایی نامنظم از قافیه طبیعی و جناس صوتی بهره گیری می کند. این که این اوزان هجایی را می توان طبقه بندی کرد امریست که در آینده رخ خواهد داد. خوشبختانه در تنظیم اصول نظری شعر هجایی فارسی، می توان از روی اصول تئوریک شعر ترکی کمک گرفت؛ در ست مانند شعر کلاسیک و اوزان عروضی عربی.

 

شعر هجایی. عمران صلاحی شعر هجایی زیر را دارد که از وزن عروضی پیروی نکرده؛ 4سطر با قافیه "-فته قایق" آن بر مبنای 22-20-23-20 هجا می باشند: در نیزاری پر از علف، پر از ما- کنار پاروهایش خفته قایق/ خوابش آبی، فکر و خیالش آبی- چه سودایی در دل نهفته قایق/ طناب لنگرش به ساقه مانَد، نسیم آهسته او را می جنباند/ دریا دارد او را به خود می خواند، بر ساقه اش گویی شکفته قایق.

 

در دهه 60ش، صلاحی 1325-1385 از روی شعر ترکمن، ترکیه و آذربایجان- اشعاری با وزن هجایی را در مجموعه آن سوی نقطه چین ها گردآوری کرد. ناظم حکمت 1901-1963 در شعر ترکی وزن هجایی را هم کنار گذاشت؛ به جای آن ضرباهنگ/ ریتم را وارد کرد. وزنی که شاملو هم بکار می برد.

 

محمود کاشغری در سده ۱۱م دیوان لغات ترک برای آموزش ترکی برای عربها، نوشت. تمام اشعار در این دیوان وزن هجایی دارند- وزنی که بومی، ملی، از گذشته های دور بوده؛ در شعر ترکی رایج است. این فرهنگنامه در 8 کتاب، هر کتاب در 2 بخش، هر بخش بر اساس هنجارهای صرف زبان عربی سامان یافته؛ حاوی ۷۵۰۰ تکواژ، ۲۹۰ گفتاورد و ۲۲۰ چکامه است.  http://fa.wikipedia.org

 

کاشغری در این کتاب واژگان ترکی اقوام ترکمن، اوغوز، چگل، یغما، قرقیز، ازبک و اویغور را گرد آوری کرده؛ آنها را براساس قواعد صرف زبان عربی نوشته. وی برای شرح واژه‌ها از گفتاوردها و چکامه‌های حماسی فولکلور اقوام ترک و مثال‌هایی از زندگی مردم بهره برده. برخی از قالب های هجایی بسبب کاربرد بیشتر، نامهای خاصی یافته اند، نظیر: گرایلی، قوشما، بایاتی. حداکثر تعداد هجا در یک مصراع ۱۶ هجاست. نسبت و نظم تعداد هجای هر مصراع، تابع قانون تقطیع آن می باشد.

 

در کتاب دیگری قالبهای شعری رایج عهد قراخانیان آسیای مرکزی، همزمان با غزنویان سده 4 هجری، 7 نوع آمده: http://fa.wikipedia.org/

  3 ,2 , 1. قالب پنج، شش، هفت هجایی با تقطیع آزاد

   4. قالب هشت هجایی با تقطیع ۴+۴

   5. قالب ده هجایی با تقطیع ۵+۵

   6. قالب یازده هجایی با تقطیع ۷+۴

   7. قالب دوازده هجایی با تقاطیع ۴+۴+۴ و ۶+۶ و ۷+۵

شعر سپید. تفاوت وزن هجایی و عروضی چیست؟ در گفتگوی روزمره درحال صحبت کردن، امتداد مصوت های بلند یعنی آ، او، ایی، زیاد نیست. آنها به صورت کشیده ادا نمی شوند. برای نمونه در زبان روزمره تلفظ خاک با آی بین کشیده و کوتاه می باشد. اما همین واژه وقتی در شعر می آید الف آن به صورت کشیده تلفظ می شود.

عروض درسده 3 هجری از شعر عربی بشعر فارسی رایج مکتوب/ قرایی در شهر وارد شد. در روستاها شعر هجایی در ترانه ها و لالاییها بکار می رفت. در زبان عربی مصوت های بلند در زبان روزمره نیز بلند ادا می شوند؛ اگر غیر از این باشد معنای کلمه تغییر می کند. در شعر کلاسیک فارسی شاعر بهنگام سرایش شعر را با وزن عروضی و لحن زبان عربی می سراید.

شاعران سپیدسرا و هنرپیشگان تئاتر وزن هجایی را به جهت نزدیکی به زبان روزمره برای قالب هایی چون طنز مناسبتر می دانند. امینی خود، در وزن هجایی و اوزان ضربی اشعار طنز فراوان سروده. اصولا نشریات فکاهی سده 20م از قبیل توفیق، آهنگر، اصغرآقا اشعار هجایی فراوان داشتند. هنوز این اشعار از حیث وزن و آرایه های ادبی طبقه بندی نشده اند. شعر سپید تقارن قافیه و وزن ثابت هجایی نداشته؛ یعنی وزن شعر با تعداد ناثابت هجا در سطر و قافیه طبیعی در پایان جمله یا عبارت است. 

دکتر شفیعی کدکنی شعری گفته با مصرعهای مساوی اما بدون قافیه. کدکنی، یوسف میرشکاک، سودابه امینی- هر 3 شعر در یک وزن مشترک سروده اند؛ ولی هر 3 نیز از کار دیگری بیخبر بوده اند. کانون اندیشه جوان، ساعت 1 و نیم عصر، سه‌شنبه ۱ دی ۱۳۸۸.

http://qowloqazal.persianblog.ir/1388/9/

در جلسه فوق قول و غزل، صالح سجادی از سپردن کتابش بنام آنتولوژی شعر هجایی ترکی به انتشارات افکار خبر داد. سجادی، شاعر و پژوهشگر، گفت: شعرهای ترکی قالبی دارند که نه قالب فارسی هستند و نه قالب عربی. در شعر ترکی قالب 11 هجایی موجود است. وی افزود: تعداد 45 شاعر نسل پیش در این قالب‌ها نوشته‌اند. شعرهایشان مورد بی‌مهری قرار گرفته؛ فراموش شده اند. من این اشعار را گردآوری کرده‌ام.

شعر هجایی فروغ. در تقطیع هجایی شعر سپید فارسی باید دکلمه های شاملو و فروغ را بدقت گوش کرد. سپس شعر سپید مشخص آنها را تقطیع کرد. در این عمل باید نشانه هایی برای بلندی، تاکید، لحن ابداع کرد. برخی نقادان ادبی شعر سپید فروغ را با ارکان و بحور عروضی از طریق زحاف فراوان تقطیع کرده اند. این نوع تقطیع با ارکان شکسته عروضی/ زحاف با آهنگ و وزن زبان محاوره فارسی امروزی ناخواناست. در گام نخست تقطیع هجایی شعر سپید نه تنها تعداد هجاها در سطر/ جمله، بلکه تاکید/ اکسان، لحن پرسشی/ آمرانه، کشیدگی مصوت باید در نظر گرفت. جناس صوتی یعنی تکرار یک مصوت یا صامت در سطر/ مفصل، بار مفهومی/ معنایی باخود دارد.

نخستین شعر تولدی دیگر، آن روزها می باشد. تقسیع هجایی مفصل اول این شعر بقرار زیر است. سطر 1 و 2 هرکدام 5 هجا. سطر 3، 4، 5 هر کدام 9 هجا. سطر 6 با 23 هجا و سطرهای 7 و 8 بترتیب 12 هجا و 13 هجا. در این مفصل قافیه پایانی وجود ندارد ولی قافیه آغازین "آن" در هر 8 سطر مشترک است:

1. آن روزها رفتند

2. آن روزهای خوب

3. آن روزهای سالم  سرشار

4. آن آسمان های پر از پولک

5. آن شاخساران پر از گیلاس

6. آن خانه های تکیه داده در حفاظ سبز پیچکها به یکدیگر

7. آن بام های بادبادکهای بازیگوش

8. آن کوچه های گیج از عطر اقاقی ها

مبانی هجایی. هنوز نقد ادبی جدی در رابطه با وزن هجایی، قافیه طبیعی، جناس صوتی در شعر سپید انجام نشده. ولی حجم شعر هجایی شعر نو فارسی بسیار انبوه و بزرگ است. وزن هجایی فارسی را کسی هنوز طبقه بندی نکرده است. لذا هر شاعر سپید سرا وزن هجایی مختص خود را دارد. شاعران سپیدسرا و ترانه های موسیقی دار، سرودهای گروهی وزن هجایی حسی/ سمعی ویژه خود را دارند. این اشعار هجایی اثربخشی شگرفی، در قیاس با اوزان عروضی، روی شنونده/ مخاطب دارند.

اصولا سرودها، تصنیفها، ترانه های موسیقی دار رادیویی، لوح فشرده/ دی وی دی حاوی آلبوم ترانه های موسیقی دار و رقص دار- منطبق بر زبان محاوره روزمره بوده؛ وزن هجایی دارند. شعر سپید هم که بخش مهمی از شعر نو فارسی است وزن هجایی نامنظم دارد.

در شعر هجایی هر شاعری وزن مختص یک شعر را بهنگام سرایش آن می آفریند. لذا از اوزان شاعران دیگر بیخبر است؛ یا در حافظه سمعی خود، کمی از وزن و لحن شعر مشخصی را بیاد دارد. این در مورد اشعار سپید فروغ و شاملو در حافظه خواننده مصداق دارد. خوبی وزن هجایی انطباق عاطفه واقعی هر مفصل با کلمات آن است.

منقد ادبی و تاریخنویس باید یک کار اساسی در تنظیم و طبقه بندی اوزان هجایی فارسی در شعر سپید، برخی نمایشنامه ها، سرودها، ترانه های موسیقیدار بنویسد. نیز رابطه رقص و آواز ایرانی را با وزن هجایی بسنجد. در این گونه اشعار فارسی مدرن وزن یعنی تعداد هجا در سطر ثابت نبوده؛ در هر مصرع/ سطر تابع عاطفه و حرف حسابی شعر تعداد هجاها متفاوتند. نیز قافیه هم ثابت نبوده؛ در یایان برخی سطرها بطور طبیعی تکرار می شود. در سرود و ترانه تعداد هجاها در هر سطر و قافیه ثابت اند.

منابع. www.valselit.com/article.aspx?id=723 دکتر بیژن باران: تبلور اختلالات روحی در شعر نو فارسی

{1} http://www.farimah.com/enter/content-9.html

{2} http://www.avayeazad.com/foroogh_farokhzad/tavalodi_digar/1.htm

{3} http://www.p30world.com/forum/archive/index.php/t-77705.ht

حوریا یاوری، هاله معنایی واژه یا مفهوم گناه در ذهن و زبان فروغ فرخزاد http://medad.net/wpm

http://www.saffarian.ws/  3 گانه ف.ف: جام جان: شعر و داستان، اوج موج: سینما و تئاتر، سرد سبز: زندگی و مرگ

http://forough-farrokhzad.blogspot.com/   4 ویدیوی حسین منصوری- پسر ف.ف.

http://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&pg=PA240&lpg=PA240&dq=physical

+attraction+virtual+internet&source=bl&ots=XCLox-v3Mo&sig=OIMfmr0lWcuVBbCOyL6cIUQqLa4&hl=en&ei=6tlZTfTtFcOCgAfP7pm4DA&sa=X

&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CCMQ6A

EwAg#v=onepage&q=physical%20attraction%20virtual%20internet&f=false
alfabetmaxima.com

  

 

 

 

alfabetmaxima.com
iraninstitute.net
shaeri.persianblog.com
iricap.com
iranmelody.net
persianartmusic.com
en.wikipedia.org
tnellen.com
nasehpour.tripod.com

- ارشد طهماسبی ، وزن خوانی واژگانی ، 1380، انتشارات ماهور
-
فوزیه مجد ، از پیوند و یگانگی : طرحی برای فارابی و مسیان ، فصلنامه موسیقی ماهور ، سال اول ، شماره 3
-
هنری جورج فارمر، موسیقی در ایران و سرزمینهای اسلامی ، ترجمه علی محمد حق شناس ، فصلنامه موسیقی
ماهور ، سال اول ، شماره 3
-
دکتر سیروس شمیسا ، آشنایی با عروض و قافیه ، 1373 ، انتشارات فردوس
-
رضا ترشیزی ، هزار سال وزن ، 1376 ، انتشارات حوزه هنری
-
ایرج کابلی ، وزن شناسی و عروض ، 1376 ، انتشارات آگاه
-
محمدرضا شفیعی کدکنی ، موسیقی شعر ، 1370 ، انتشارات آگاه ‏2011‏/12‏/12 http://persianpost1.blogspot.com/

 

 

به بقیه گزیده های مقالات دکتر بیژن باران کلیک نماید  

 
 

admin@vatandar.at

 
 مدیر مسوول : انجنیر هما یوسفی
صاحب امتیاز : انجنیرنجیب یوسفی
کليه ی حقوق بر اساس قوانين کپی رايت  محفوظ و متعلق به وطندار می باشد