WELCOME

To Our Website

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed non metus

 گزیده های مقالات فرهنگی فلسفی

 

ژبـــــــــــــه: له باباادمــه تردې دمــه   لیکـوال: ډاکـټـررحـمـت ربی زیرک یار، خپلواک څېـړونکی

Language: From Adam to Present

By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent  Scholar, U.S.A. 

December 11, 2010

۲۰ لینده (قوس)، ۱۳۸۹ لمریز

زرڅېړۍ (تَوزنداُکس)، کلیفورنیا، امریکا

 ډالــــۍ 

یوناني فیلسوف اپلاتون د غوره ټولنې (کمال مطلوب ټولنې)لپاره په فیلسوف واکمنانو را چاپیر و: په دې ډول چې یا دې پاچاهان فیلسوفان شي یا دې فیلسوفان پاچاهان شي. اپلاتون په خپل ژوند کې فیلسوف واکـمن یا واکمن فیلــسوف مینــده نکړ. خو ما خپل فیلسوف واکمن مینده کړ: زما په زړه کې جناب ډاکــټر صاحـب عبدالصمد حامد هم پوه مشر دی او هم مشر پوه (سینیر سکالر) دی. زه دا کــتاب خپل پوه مشر او مشر پوه منلي  ډاکټر عبد الصمد حــامد ته ډالــۍ کوم ځــکه چې خپله پوهه، خپله عقیده او خپل هیواد یې په هیچا نه دي پلورلي، په علمي موضوع ګانو کې يې زما سره نیغ بحث کړی دی اوپه خپلو  سازونکو نیوکو او پوښتـنو یې زما څیـړنې غښـتلې کړی دي. د بیـلګې په ډول، زما په دې کـتاب ګـوټي کې د ده د وه  پوښــتنو زه لا زیاتې څیـړنې ته وهـڅولم:  لومړی، په دولتونو کې د رسمی ژبې او ملي ژبې د توپـیر مثالونه به کوم وي؟(د دې کتاب اووم فصل). دوهم، په نولسمه پیړۍ کې په فرانسه کې د ژبپوهنې ټولنې ولې د ژبــې د منـشا بحث مــنع کړ؟ ( د دې کتاب دوهم فصل). دغه شان د پوه مشر او مشر پوه ډاکټرعبد الصمد حامد مفکورو زما په یوه بله انګــریزي لیکنه کې هم ګټور رول لوبولـی و، په دې سرلیک

Zirakyar, Relocate United Nations to Jerusalem to Harmonize Civilizations, 2008. Electronic Version

منلی او سپین سپیڅلی سړی ډاکټر عبدالصمد حامد یو پوهنتون دی چې سړی  پکې  د دین او دنیا منځګړتیا زده کولی شي. افغانستان داسې چاته کلکه اړتیا لري چې د دین او دنیا په منځ کې منځګړی( واسطه) شي.  ډاکټر رحمت ربی زیرکیار

۵/دسمبر/۲۰۱۰= ۱۴/لیندۍ(قوس)/۱۳۸۹لمریز

 منـنـــــــــــــــــــــــه

ښاغلي ورور ابراهیم نعیمي دېته ملا تړلې ده چې د ژبې د اهمیت په اکله زما خورې ورې پرتې لیکنې د کتاب په بڼه  ټایپ او خپرې کړي. له دې امله چې د پښتو ټایپ مې نه و زده کړی، د ژبې د اهمیت په اکله زما د لیکنو ستره برخه ناچاپه په ډیرۍ (دوسیه، فایل) کې غلې شوې وه (یواځې دوه لیکنې مې په دې سرلیکونو    خپرې شوې وې:« د احمد شاه بابا بې کماله لمسیان په ارګ کې»،  او «پښتو په ارګ،جومات او اساسي قانون کې»). پاتي شپـږ فصلونه، ننتوځ او پایله نوي او ناچاپه دي. زه د زړه له کومي د محترم ورور ابراهیم نعیمي د تخنیکي، کلتوري او پوهنیزو هڅو منندوی یم او د ملي احساس او علمي خدمت ستاینه يې کوم.  توده دې وي د دې ښاغلي او مبتکر ورور خپلواکه کلتوري دېره!                                  

 ډاکټر رحمت ربی زیرکیار

۱ــژبه له کومه راغله؟

له فرعونه تردی دمه«په علم کی خوراکلک مشکل» دی پوښتنی ته دځواب میندل دی چی ژبه دکومه راغله؟
تر اوسه انسانان یواځینی ژوی دی چی دویناپیرزوینه پری شوی ده. که له یوی خواژبه لوښی«وسیله» ده دپوهاوی راپوهاوی(افهام وتفهیم) لپاره، نوله بلی خواژبه تړون اوغوټه ده دپیژاند(هویت) لپاره. دوسیلی په ډول د ژبی وظیفه اسانه شوی ده. نن ناشونی نه ده چی دامریکی له راکی غرنه یوامریکایی په انګریزی ژبه د سپین غر دیوپښتون سره په پښتوژبه دهمزمان الکټرونیک ژباړی په برکت مفاهمه وکړی بی له دی چی دواړو د یو بل ژبی زده کړی وی.
خوخبره د ژبی په هویتی – احساسی وظیفه کی ده ، اوپه یوه مشخصه سیمه کی د ژبی دسیاسی اقتصادپه ساحه[1] کی ده. هغه ولس چی خپل دولت یی نه وی جوړکړی، رسمی ژبه نلری خوملی ژبه لری ـ عموماً ملی ژبه دولتونه زیږوی، اوبیادولتونه رسمی ژبه ټاکی.
«قوة الانسان فی عقله ولسانه.» دډاکټراولستر[2]دپنډکتاب سریزه په دغه عربی مقوله پیل شوی ده.
( اوستلر، دلفظ امپراتوری: دژبی یوتاریخ، نیویارک اولندن: هارپر۲۰۰۶)

یوسل ودوه څلویښت(۱۴۲) کلونه وړاندی په (۱۸۸۶ز) کال کی، په پاریس کی د ژبپوهنی ټولنی دژبی دمنشأ په اکله بحثونه منع کړل. له دی نه شپږکلونه وروسته په(۱۸۷۲ز) کال، په لندن کی دلغت پوهنی ټولنی(فیلولوجیکل سوسایټی) عینی لار غوره کړه. د یوی پیړی لپاره د ژبی دپرمختیا په اکله بحثونوته پاټک اچول شوی و. په (۱۹۷۰ز) کلونوکی، دژبی دمنشأ (پیل) اوپرمختیا به اکله غلی شان بحثونه پیل شول، اوډیرځلی به ورسره یوه بښنه هم مل شوی وه. پایله داشوه چی دغه غلی بحثونه غلی پاتی نشول، بلکه دیوه درانه اواوږده ورښت په شان یی په تیرو(۳۰) کـــلونوکی دمضمونو، کتابونواوغونډوخوړونه راوویستل. اوسني په بحثونو ډک اومنډلي حالت څه ناڅه انارشی (ګډوډی اوخپل سری) رامنځته کړی ده چی په پایله کی یی ښایی ځینی خلک دپخوانی حالت خوبونه ووینی، اود ژبی

د منشأاو پرمختیاپه اکله دبحثونوبندیزغوره وګڼی؟!
دچــارپوهانوډیره کــیان په دی انـد دی چی ژبــه اساساًیوځانګړی بشری استـعداد دی. خوپه وراثت پوهنه[3]، لرغون پوهنه(ارکیالوجی)، عصبی تن پوهنه (نویروفیزیالوجی) اوپه کمپیوټری ماډلونوکی پرمختګونوغټواوکله ناکله کړکیچنو علامواولارښودنوته لارپرانیستلی ده. کریستن کینیلی[4] په خـپل وتلــی کتاب کی د ژبی د منشأ په اکله اوسنی بحثونه راغونډکړی دی.

لیکواله دعلوموتجربه کاره ژورنالسته ده اوله کمبریج پوهنتون نه یی په ژبپوهنه[5] کی ډاکتری ترلاسه کړی ده. ددې کفایتونوپه مټ لیکواله ددی لایقه ده چی خپل کتاب (نن په علم کی دخوراکلک مشکل) په حل راوڅرخوی:[6]
ژبه نژدی یو«غیری قابل بیان معجزه » ده،توپیرنلری چی له کومی څنډی نه  ورته وکسو. ژبه هغه لوښی(وسیله) ده چی انسانان یی له سپیره ډاګ نه راوویستل تاریخ یی هسک کړ، اوموږته یی ددی وس راکړچی فکروکړو، دغه ډول څیزونه په تصورکی انځورکړواوخپل مجرد[7] فکرونه په خورالیری واټنونوکی د یـوبل په پوهاوی راپوهاوی(افهام اوتفهیم) کی وکـاروو. خوکــوټلی پوښتنه داده چی پخــپله ژبه له کومه راغله؟!! په دی اکله دوه نظریی شته.
لومړی نظریه هغه یوه ده چی دامریکی دوتلی ژبپوه نوام چامسکی[8] له خواراوتلی ده اولــه کلونوراهیسی برلاسی ده. په ســاده ویـنــا، د پوهاند چامســکی په انــــد:
۱ ـ ژبه یوځانګړی بشری استعداددی.
۲ ـ ژبی دانسانانوپه پیدایښت[9] کی کلک سیمونه غځولی دی.[10]

۳ ـ ژبه دخپلواجرأتولپاره مخکی له مخکی ټاکل شوی(ازلی) ګرامری قواعدلری. په بله وینا، ماشومان دګرامری جوړښت په اکله ذاتی یااذلی پوهه لری، اودغه ګرامری قواعدپه ټولوبشری ژبوکی خوندی شوی دی. دغی ذاتی یافطری[11] پوهی ته جهانی ګرامر[12]وایی. دنړی دژبوتوپیرونه دانسانانوپه مغزوکی دنصب شوو مشخصاتو [13] په څیرپراته دی. دپوهاندچامسکی په اند، دانسانانوماغزه د شعوری اوادراکی فکرچینه ده. دلته ادراکی عملیی[14] روانی دی چی په فکر[15] (تعبیر، احساس)، تفسیراوتحلیل، حافظه.... اوتصورراڅرخی. خوکیدای شی چی انسانان ورته متوجه نه وی. دپوهاندچامسکی له دغه ډول نطره سړی داسی پوهیږی چی دژبی تکاملی مفکوره لږترلږه دشک لاندی ده. دلیل یی دادی چی دژبی دتکاملی پرمختیالپاره لاتراوسه داسی کلکی نښی نښانی[16] نه دی میندل شوی چی دډیروزمانوپه اوږدوکی دژبی منشأوښیی. په بله وینا، مشکل دادی چی پخوانئ وینا(لومړی لفظونه یا لومړئ وینا) جسمي نښې نښانې (فوسیلونه) نلري.

د ژبې په اکله دوهم نظر د ژبې په تکاملي پر مختیا (ایولوشنري ډیولپمنټ)راڅرخي.

د ژبې د منشا د میندلو لپاره دادراک پوهانو، ژوندپوهانو، وراثت پوهانو،او ژوپوهانو[17]څیړنې دسړی هیله غښتلی کوی چی دژبی تکاملی پرمختیابه یووخت راجوته(برسیره) شی. په دی اړوندکی دکریستین کینیلی کتاب[18] (لومړی ټکی: دژبی دمنشأګانولپاره څیړنه، نیویارک ۲۰۰۷) ګټورمعلومات وړاندی کوی. په دی کتاب کی لیکوالې کلکه هڅه کړی ده چی دژبی دتکاملی پرمختیاتنسته راوسپړی، اوپه دی رڼاواچوی چی څنګه د دغی پټینې  (قشری) عملیی په اوږدوکی یوغږیدونکی ژوی[19] راوتلی دی. بیلابیلی تجربی(لکه داشاروپواسطه دبیزوګانووینا، دتوتیانوادراک، په بیزوګانوکی دشمیرنی اوګرامراستعداد، اوپه دولفین[20] کی ځان پیژندنه)[21] موږدیته رابلی چی دژبی درامنځته کیدلوپه اکله په خپل نظرکی بدلون ته چمتوشو. داسی معلومیږی چی ژبه زموږپه جینونو[22]کی دناڅاپی، اریانونکی اوښتون له لاری نه ده زیږیدلی بلکی دیوی تدریجی عملیی په اوږدوکی رامنځته شوی ده چی جسمی، عصبی او کلتوری نوښتونه پکی شامل دی.
اوس انسانان کولای شی چی دکمپیوترونونړیوال جال ته ورننوځی، اودیوڅوتڼیو په ټومبلوسره دمعلوماتوپه نړی کی وګرځی، اودنااشناخلکوسره په یوه داسی کچه راشه درشه(مراوده) کی اخته شی چی یوڅه وړاندی یی چاتصورنشوکولای. دبریښناییزجال(کمپیوترنیټ)راویستل په تخنیکی پرمختیاکی یومحیرالعقول ټوپ و.
خوپه عینی حال کی دغه اریانوونکی پرمختیادیوغټ اوپخوانی څه سیوری وـ د هغه څه سیوری چی موږورته ژبه وایو. په واقیعیت کی ژبه ترهرڅه دمخه او
ستره معلوماتی شاهراه[23] ده یانی ژبه (نږدی لومړی واقعی نړی)[24] ده. ژبه واقعی جهانشمول جال[25] دی چی هرڅوک ورته لارلری (مخ ۳).
لیکل یوډول فوسیل(نښه، علامه) ده. لیک موږته دهغوژبوپه اکله یوڅه ویلی شی چی پخپله لیک کی ثبت شوی وی. پخپله لیکل شپږزره(۶۰۰۰) کلنه مخنیه(سابقه) لری(مخ ۵). ژبه غیری جسمی، معنوی موجوددی، له دی امله الفاظ ډبرین، کلک موجودیت نشی لرلی.خودانسانانوپه وجودکی دژبی سره اړوندجسمی غړی دژبی په تکاملی عملیه رڼااچولی شی.ماغزه،ژبه،مری،سږی،پزه اووړه ژبه (الکی ژبه) ټول«دقیقاً دغږپه تولیدکی شامل دی» : [26]

دانسان په وجودکی پاسته نسجونه[27] زرله منځه درومی.وروسته له اوږدی زمانی، انسان په دی بریالی شوی دی چی دژبی سره داړوندوفوسیلونوچاپونه(اثرونه)[28] پیدا کړی ـ هغه چاپونه چی دلری پخوانیانوهډوکوپریښی دی. خودانسان دککری کچه(اندازه) یا د ورون هډوکی دژبی دپرمختیاپه اکله زموږپوهه همدومره غښتلی کولی شی. دانسان دلری پخوانیانودهډوکودفوسیلونودچاپونو(اثرونو) اندازه موږته نشی ویلای چی لومړی غږ[29] کله ویستل شوی و. دغه چاپونه یااثرونه موږته نشی ویلای چی لومړی ټکی یونوم و(لکه څرمن، زمری، تیږه)، یوصفت و(لکه ګلالی، غوریالی، توریالی)، یوفعل و(لکه څښل، خوړل، وهل، څملاستل، ځغاستل).... اوکه یوامرو(لکه ودانګه، وڅښه، وخوره). زموږدپخوانیانوهډوکی موږته نشی ویلای چی لومړی غږچاویستلی ویاچااوریدلی و. ایاژبه دځان سره په غږیدلو[30] پیل شوه، اوکه دژبی اساسی فطرت دادی چی اړیکمنه[31] یانی ارتباطی وی؟ خبری(محاوره، صحبت) لږترلږه دوه انسانانوته اړتیالری. سړی څنګه یوداسی ژبه خلق کولای اوراویستلی شی چی په عینی وخت کی یې بل سړی په مطلب پوه شی؟ په بله وینا، که یوسړي ژبه(لومړی وینا) راوویستله، هغه دخپلی ویناپه مطلب پوهیده. هغه دوهم سړی چی لومړی اوریدونکی و، دلومړی وینا کوونکی په مطلب څنګه پوه شو؟ په ساده ژبه: ویناخودشفر(رمز) په شان وه.    (هغه رمزوچی پخپله ویونکی یی کیلی لرله اوپری پوهیده)، هغه اوریدونکی د شفرکیلی څنګه مینده کړه ـ هغه کیلی چی دویناډکون(متن، مطلب) راوسپړی[32] ؟  فوسیلونه[33] دغه پوښتنی ته ځواب نشی ویلای. کوم آینشتاین[34] به هم پیدانشی چی دژبی تکاملی پرمختیا ته یواځنی ارت اوبرلاسی نظرواچوی. دلغتونواوجملوډیری پخوانی منشأګانی رابرسیره کول دیته اړتیالری چی یوشمیربیلابیل علوم، په سلګونوژمنوال(متعهد) اوزیرک چارپوهان، اویوشمیرسترګوراواوږدفکره وګړی  [35] ګډکارته ملاوتړی.اوګډمعلومات راوباسی. په دی پوهیدل چی ژبه څنګه پیل شوه، هغی ټکنالوجی ته اړتیالری چی «تیره اونی راوتلی وی، اوهغوتجربوته اړتیالری چی پرون اجرأشوی وی.»[36]

دلته وینوچی دشفرکیلی ژباړی  ته ورته ده. که ښه زیرشو، دیته به موپام را وګرځی چی ښایی بیله ژبی به انسانان یووبل ته پردیان وای: بی له ژبی به انسانان دیوبل په احساس نه پوهیدلای، بیله ژبی به دیوبل په ګټه نه پوهیدلای، بی له ژبی به یی استعدادونه پټ وای، بی له ژبی به یی فکرونه شړوای، بی له ژبی به انسانان بی برکته وای، بی له ژبی به دینونه ناشونی وای، بی له ژبی به تاریخونه ورک وای!
یوه غټه پوښتنه داده چی که دژبی تکاملی پرمختیاواقعیت وی، دغه عملیه به نوره په کومه خواروانه وی، اوپخپله زموږانسانانوتکاملی پرمختیابه کوم پړاوته ورسیږی؟[37]

دډاکټرکریستین کینیلی«لومړی وینا»[38] په نوم کتاب وروستنی وینا نه ده. په دغه سرلیک هغه چارپوهان بی برخی پاتی شوی دی چی په علامت ژبه[39] کی یی نوم ویستلی دی  [40].  داسی بریښی چی د«لومړی وینا» په نوم کتاب کی، ژبی ته یواځی دویناژبی[41] په سترګه کتل شوی دی. پخپله دکتاب لیکواله ډاکترکریستین کینیلی کاږی چی وینادژبی لپاره«حیاتی» یانی زښته ډیره مهمه[42] ده. سره له دی هم، ژبه دلاسونوپه خوځولواودمخ په څیره کولو[43] کی هغه شان غځیدلی ده لکه په غږونو[44]کی چی خوندی شوی ده . ښایی ژبه به  په لومړی پړاوکی دعلامت ژبی په څیررامنځته شوی وی  ، اوورپسی به یی دغږژبی اوویناژبی په څیرپرمختیاکړی وی. اوس هم وینوچی لاسی حرکتونه زموږپه ویناکی اوبدل شوی دی. دزیاتومعلوماتولپاره ولولی دامریکی په اوکلند پوهنتون کی دساه پوهنی دپوهاند کتاب:[45]

دمغزواوژبی اړیکی په هغوانسانانوکی هم لیدل کیږی چی حمله(سکته) پری راغلی وی، یانی(سټروک ویکټمز)[46] وی. سکته وهلی انسانان دویناقدرت له لاسه ورکوی چی افوزیا[47] ورته ویل کیږی. په دغسی حالت کی هغوی نه یواځی داچی په راشه درشه   ( مراوده، کمونیکیشن) کی مشکلات لری، بلکه داهم ورته ډیره سخته وی چی معلومات رده بندی[48] کړی، په یادکی یی وساتی اوتنظیم یی کړی. دډاکټرې کریستی کینیلی په کتاب(لومړی وینا) کی یوپام وړپوښتنه خوندی شوی ده: څه به پیښ شی چی که یوبیزوچی علامت ژبه[49] یی زده کړی وی لومړی ځل یو بل بیزو وویني چی په عین اندازه یې علامت ژبه زده کړې وي؟ ددغه مخامخي پایله داشوه چی په علامت ژبه کی ددواړوهمسویه بیزوګانوترمنځ راشه درشه(مراوده) ونشوه، بلکه پرځای یی د دواړوترمنځ د«علامت چغوجګړه» راپورته شوه:[50]
داتجربه یوځل بیا په سړی کی دافکرغښتلی کوی چی ژبه یوه انسانی ځانګړتیاده.
یونانی تاریخ پوه هیرودت[51] لومړی انسان بریښی چی نژدی دوه نیم زره کلونه وړاندی به یی دژبپوهنی[52] یوغټ ټکی ته ګوته نیولی وی. دغه شان مصری واکمن، فرعون سمیتیکاس[53] (۶۶۴ تر۶۱۰ قبل المیلاد) لومړی سړی بریښی چی څه دپاسه دوه نیم زره کلونه وړاندی به یی دژبپوهنی ډیره ترخه تجربه بشپړه کړی وی. هیرودوت(۴۸۵ تر۴۲۵ قبل المیلاد) په مصرکی دخپل سفرپه اوږدو کی په یوه اریانونکی تجربه خبرشوـ په هغه تجربه چی دفرعون سمیتیکاس په امربشپړه شوی وه. هیرودوت کاږی چی دغه فرعون په دوه(۲) ماشوم هلکانو په یوه لرې اوپټ ځاي کی دیوالونه راتاوکړل اوپه دی ډول یی له بهرنی تماس نه ګوښی اوبیل کړل. فرعون سمیتیکاس په دی اند وه چی هرڅه د دغوهلکانو له خولی را ووځی دانسان دژبی پیل(منشأ) به وی اودنوروژبولپاره به کیلی وی. دتاریخپوه هیرودوت په ویناپه انزواکی ساتل شووهلکانوپه فریګیان[54] ژبه کی دډوډی لپاره لفظ (بیکس)[55] راوویست .

فریګیاداوسنی ترکیی په منځ کی یوه پاچهی وه. مسیدونیا(مکدونیا) دجنوب ختیز یوروپ هغه سیمه وه چی دیونان، بلغاریااویوګوسلاویا ځینی برخی پکی شاملی وی. مکدونیادیونان په شمال کی دیوی لرغونی پاچهی نوم هم و. فریګیانو[56] په لرغونووختونوکی په مکدونیاکی ژوندکاوه. هغوی په پیل کی دبروګیس[57] یا بریګیس[58] په نومونویادیدل. ورپسی دفروګیس[59] اوبیا د فریګیس[60] په نومونویاد شول. داهغه مهال وچی په لرغونی یونان کی یونانی ژبه ملی(هیوادنی) مقام ته نوه رسیدلی. دتروی[61] دښاری دولت په مهال ځینی فریګیان دتروجانوپه ټلګرتیا[62] اوحمایت سره اناتولیا(اوسنی ترکیی) ته لاړل. تروی[63] په شمال لویدیزه کوچنی اسیاکی د داردانیلس په شاوخواکی لرغونی ښارواود تروجن جګړی[64] سیمه وه. پخپله تروجن ژبی  دمړینې خوند وڅاکه . له دې امله سخته ده چې په ډاډ سره د  تروجن ژبې اوفریګی ژبی اړیکی راوسپړل شی. لا تراوسه داهم نه ده جوته شوی چی فریګیان به کله په ترکیه کی هتیت امپراتوری[65] ته ورغلی وی اوددغی واکمنی سره به یی څه ډول اړیکی ساتلی وی. معمولاً داسی اټکل کیږی چی هتیت واکمنی به له نن نه دری زره دوه سوه(۳۲۰۰) کلونه وړاندی ددولس سوه(۱۲۰۰) قبل المیلادپه شاوخواکی خوبیالی شوی اومرګونی شوی. هو، په ډاډ سره ویل کیږی چی فریګیا[66] دهتیت په خاوره کی رامنځته شوی وه، اودفریګیا دولت په اتمه(۸) قبل المیلادپیړی کی راجګ شوی و. فریګی ژبه دشپږمی زیږی پیړی پوری یانی نږدی ددیارلس سوه(۱۳۰۰) کلونولپاره ژوندی پاتی شوی وه. په بالکان کی  فریګیان په یونانی مکدونیاکی مدغم شوی وو. دیونان لرغونی حماسی شاعر هومر[67] (اتمه یااووه مه قبل المیلادپیړی) په خپل ایلیاد[68] نومی اثرکی تروجن جګړی ته ګوته نیولی ده. تاریخپوهان وایی چی هومرشاعرو، نه مورخ. له دی امله دنوموړی له خواوړاندی شوی تاریخی معلومات بایدپه احتیاط سره وکارول شی، که څه هم ځینی تفصیلات یی دلرغون پوهانو(ارکیالوجستانو) له خوامنل شوی دی.                                                            فریګیانویوه اینډوـ اروپایی[69] ژبه ویله،اوهغه پټی(الفبا) یی منلی وه چی اصلاً فونیشیانو[70]راویستلی وه. پخپله فونیشی پټی دوه ویشت(۲۲) توری لرل چی له کنعانی وزمه یاسینایی وزمه ژبی[71] نه راوتلی وه. د کنعانی وزمه ژبی پټی لومړنئ غلی(صامت، بی غږه) الفباوه. کنعان یاسیناپه اتلسمه(۱۸) یااووه لسمه    (۱۷) قبل المیلادپیړی کی دمصریانولخوانیول شوی وه. که دکنعانی وزمه یانی مخکنی کنعانی ژبی پټی ته یوځغلنده نظرواچوو، وبه وینوچی په اصل کی له مصری تصویرلیک  [72] نه راوتلی ده. په لنډه وینا: دمصری اغیزپه مخکنئ کنعانی ژبه[73] پریوتلی و، مخکنی کنعانی ژبی په فونیشی ژبی اغیزاچولی واو فونیشی ژبی په خپل وارسره فریګی ژبه[74] تراغیزلاندی نیولی وه.
دفرعون سمیتیکاس ربړونکی اوغونی زیګوونکی تجربی وښودله چی که څه هم ماشومان ځانله(منزوی) پریښودل شی، هغوی کولی شی چی په خپل منځ کی ژبه راوباسی. یونانی تاریخپوه هیرودوت له دغی تجربی نه دی پایلی ته ورسید چی انسانان دخبروداستعدادسره زیږیدلی دی. دفرعون سمیتیکاس له تجربی راهیسی، فیلسوفان دژبی دمنشأپه لټه کی لګیاه شول اوپه دی ارمان ووچی که دفرعون سمیتیکاس تجربه تکرارکړای شی. خواخلاقی معیارونود دې اجازه نه ورکوله چی ماشومان په یوه لری اوځانله جزیره کی په خپل منځ کی پریږدی اووګوری چی دکومی اصلی ژبی په راویستلوبه بریالی شی؟ بله پوښتنه داوه چی که په انزواکی ساتل شوی ماشومان اصلی(لومړنئ) ژبه راوباسی، موجودوژبوته به څومره ورته وی؟ له نن نه نژدی پنځه ویشت کلونه(۲۵) وړاندی په نولس سوه اتیا(۱۹۸۰) کلونوکی، ژبپوهانویوه وړه خزانه ومیندله:
دفرعون سمیتیکاس تجربه بیله کوم پلان نه په مصرکی نه، بلکی داځل دلاتین امریکی په نیکاراګواکی تکرارشوه. اته ویشت(۲۸) کلونه وړاندی په(۱۹۷۹ز) کال کی په نیکاراګواکی انقلاب رامنځته شو:
نوی رامنځته شوی واکمنی په خپل هیوادکی دلومړی ځل لپاره دکڼو[75]ماشومانود روزلوپروژه پرانیستله. په سلونوماشومان په ماناګوا کی په ښوونځیوکی ومنل شول. کاڼه زده کوونکی دنړی له څه دپاسه دوه سوه علامت ژبو[76] نه بی برخی پاتی شوی وو. هغوی په خپلوکورونوکی دخوراک اوڅښاک لپاره بیلا بیلی او ډیرې  ماتی ګوډی ژب وزمه څیری پیښی[77] زده کړی وې، خوخپل منځه پوهاوی ناشونی و. کله چی کاڼه ماشومان په ښوونځی کی راټول شول، دیوبل په محدودو اشارواوڅیروپیښویی ژبنی ودانی پیل کړه اوپه خپل منځ کی یی ګډه علامت ژبه رامنځته کړه.
په دغه نوی علامت ژبه کی چی دنیکاراګوایی علامت ژبی په نوم مشهوره شوه، بهرنیوژبپوهانوهغه څه ولیدل چی دامریکی نامتوژبپوه پوهاند نوام چامسکی[78] ورته نړیوال ګرامر [79] ویلی و. په دی ډول ژبپوهانوولیدل چی ژبه پخپله د دماشومانوله  خوارامنځته شوه، نه دلویانوپه واسطه. د کڼوزده کوونکونوې ژبی دمروجی هسپانوی ژبی سره یعنی دښوونکوله ژبی سره توپير لاره. ښوونکی وایی چی په ښوونځی کی د دوی موجودیت دکڼوزده کوونکو په نوې ژبه باندی اغیزنه لاره. د ساندینیستاس[80] تعلیمی مامورین په پیل کی د شوروی اتحاد د چار پوهانودمشوری پواسطه تیروتل. شوروی چارپوهانوورته ویلی ووچی«ګوت املا»(فینګر سپیلینګ)[81] دې دکڼوماشو په ښوونځی کی وکاروله شی. ګوت املا د ویناژبې پټی  یانی الفبادساده اشاروپواسطه انځوروی. ګوت املاپه واقعیت کی لاس پټۍ ده چی دلاس دګوتوداشاروله لاری دټکی(لفظ) توری(حرفونه) ښيي. دبیلګی په ډول:
 توری تمثیلوی، خورلاس(دلاس تلی اوټولی ګوتی
Aدلاس موټی یاسوک د

  توری ښیی، داشاری ګوته اومنځنی ګوته چیB ولاړی اودیوبل په څنګ کی) د

 توری معرفی کوی، بی له غټی اوکوچنیV ولاړی اوله یو بل نه لری وی د

 توری په نښه کوی.[82]Wګوتی نه دری نوری ګوتی ولاړی اوله یوبل نه لری د

دپخوانی شوروی اتحاد د چارپوهانوسپارښتنه چی دنیکاراګوادکڼوماشومانوپه ښوونځی کی دی ګوټ املا وکاروله شی، ګټوره نشوه. دلیل یی داوچی کڼو ماشومانوچی دالفاظوفکرنه لاره[83]، څنګه به په پټی(الفبا) پوه شوی وای. دتدریس ناکامی ستراتیجی کاڼه ماشومان دی ته اړکړل چی پخپله لاروباسی اودخپلی ژبی ابادی[84] په خپلولاسونواومخونوهسکه کړی. دماناګوا ښوونکی په دی پوه شول چی کڼوماشومانوخپله ګډه ژبنی راشه درشه راوویستله – هغسی راشه درشه(مراوده) چی پخپله ښوونکی پری نه پوهیدل. دانوڅه وو؟!
له نن نه دوه ویشت(۲۲) کلونه وړاندی د(۱۹۸۶ز) کال په نیمایی کی، دنیکاراګوا  دپوهنی وزارت دامریکایی پوهاندی جودی کیګل[85] سره تماس ونیوچی په شمال ختیزپوهنتون کی دژبپوهنی چارپوهه وه اوپه نیکاراګواکی رامنځته شوی انقلاب  (۱۹۷۹ز) ورته څه ناڅه خوندورکاوه. هغی ته بلنه ورکړل شوه چی دنیکاراګوا په مرکزمناګواکی دکڼوماشومانودښوونځی معما راوسپړی. پوهانده جودی کیګل هلته لاړه اووروسته له نږدی دری اونیویی د لس کلنواوتنکوماشومانودعلامت ژبی دشفرکیلی ومیندله. هغی سوکه سوکه دنوی علامت ژبی ګرامری نظام هم را وسپړه اوپه دی ډول یی دامریکی دنامتوژبپوه پوهاند نوام چامسکی نظریه لاپسی راجوته(څرګنده) کړه چی«د ګرامربیالوجی» [86]ورته ویل کیږی اوپه مغزو کی پرته ده. دامریکی په رودایلیندکی په براون پوهنتون کی د فلسفی پوهاندې فیلیشا اکرمن[87] دژبپوهنی په پوهاندی جودی کیګل باندی نیوکه کوی اوپه دغه اړوندکی دامریکایی لیکوال لاورینس اسبورن[88] مضمون ته ګوته نیسی (اسبورن خپل مضمون د ۱۹۹۹زییز کال داکتوبرپه میاشت په نیویارک ټایمزکی خپورکړی و، او په هغه کی یی د نیکاراګوادکڼوماشومانوپه علامت ژبه رڼااچولی وه). لاورینس اسبورن کاږی چی دژبی داصالت لپاره په ماشومانوباندی دفرعون سمیتیکاس[89]

 بوګونکی تجربه ، نن سبایوازی هغه څوک زغملای شی چی « دجوزیف مینګیلی ضمیر» ولری:[90]

” Yet only someone with the conscience of a Josef Mengele would carry out such an experiment.” ( Lawrence Osborne, ”A Linguistic Big Bang”, New York Times, October 24, 1999, Sunday, Late Edition. Electronic version ( May 5, 2008),
http//www.indiana.edu/~langacq/E/05/Nicaragua.htm

ډاکټرجوزیف مینګیلی(۱۹۱۱ – ۱۹۷۹) په جرمنی کی د ادولف هیټلرپه مهال داوشویتڅ په اجبارتون کی[91]

په بندیانو، په ځانګړی توګه په غبرګونو[92]طبی تجربی کولی. پوهانده فیلیشا اکرمن په لیکوال لاورینس اسبورن هم ټونګه وهی چی متأسفانه دپوهاندی جودی کیګل په ضمیریی نیوکه نه ده کړی.
دفلسفی پوهانده فیلیشااکرمن لیکی چی که دژبپوهنی پوهاندی جودی کیګل[93] په نیکاراګواکی دخپل تجربوی ښوونځی کڼوماشومانواوتنکوځوانانوته دامریکی علامت ژبه[94] ورښودلی وای، هغوی به دنوروکڼوسره د راشی درشی یانی مراودی وسیله درلودلای. په دی ډول ـ د پوهاندی فیلیشااکرمن په وینا ـ ژبپوهاندی جودی کیګل لکه چی «ښکاری»د ذکرشووکڼو«دبریالیتوب امکانونه شنډکړل». [95]

ژبپوهاندې جودی کیګل[96] نه غوښتل چی دنیکاراګواپه تجربوی ښوونځی[97] کی
« اصلی بومی ژبه شنډه » کړی .[98]

دامریکی نامتوژبپوهاند نوام چامسکی[99] هم دنیکاراګواتجربه یوه اثتثنایی«طبیعی» تجربه وګڼله .[100]

دپوهاندی جودی کیګل په ویناکی(چی د«اصلی بومی ژبې» وژل یی نه غوښتل) موږاټکلووچی د راشی د راشی په کچه ژبه په پیژاند(هویت) کی هم غټ اهمیت لری؟!     ۳۱ می ۲۰۰۸ زکال زیرکیار     د زر څیړیو ښار،کلیفورنیا،امریکا

۲ــ د ځواب کاریکاتور: د ژبې د منشا بحث ولې تم شو؟

  ما (زیرکیار)   یوه میاشت وړاندې (۳۱می ۲۰۰۸زییز) د خپلې یوې  لیکنې («ژبه له کومه راغله ؟») لاسي نسخه بشپړه کړه او په همغه شپه مې جناب ډاکترعبدالصمد حامد ته ورفکس کړه. په دغه لیکنه کی می لیکلی ووچی له نن نه یوسل دوه څلویښت (۱۴۲) کلونه وړاندی په(۱۸۶۶زکال) کی، په پاریس کی

دژبپوهنی ټولنی دژبی دمنشأپه اکله بحثونه منع کړل. مشرپوه ډاکټرحامد رانه دجون په لومړئ نیټه پوښتنه وکړه چی ذکرشوی ټولنی ولې دژبی دمشأ په اکله دبحثونودړه وتړله؟ دغی پوښتنی ته ځواب دهمدی لیکنی چورلیز(محور) جوړکړی دی.
یوامریکایی ټولنپوه لیکلی ووچی څیړونکی(محقق، ریسرچر) اوجنایی پولیس د خپلوپلټنولپاره لږوډیریوشان ګامونه پورته کوی. مادځواب د میندلولپاره داسی لار غوره کړه چی دنولسمی(۱۹) پـیړۍ په ګاونډیوپـیړیوکی دژبی دمنشأ په اکله بحثونو ته غوږونیسم اوبیا پخپله په نولسمه پـیړی کی فکری اوښتنوته راوګرځم.
«ډیرپخواانسانانو، ژوواوپیریانو[101]ټولوبه یوشان راشه دارشه کوله. بیایوڅه پیښ شول. وروسته له دی انسانان مجبورشول چی دیوبل سره په بیلابیلوژبووغږیږی. خوهغوی هغه«پخوانی ژبه» په خوبونوکی اودپیریانواوژووسره په راشه دارشه کی وساتله. »[102]

داهغه افسانه ده چی د چایینی[103] په نوم امریکایی سورپوټکوله یوی قبیلی نه راپاتی ده، اولوستونکوته ددی مجال ورکوی چی د  ژبی دبحث دژورتیا خوند وڅکی اود ژبی دمرموزوڅنډوپه کټاروکی پاپی واخلی. چایینی سورپوټکی    ا صلا د امریکې په هغو سیمو کې استوګن وو استوګن ووچی اوس ورته کالرادو او ویامینګ ویل کیږی. و روسته له دی چی هغوی له خپل اصلی ټاټوبی نه په نولسمه(۱۹) پیړی کی وشړل شول، په مونتانااو اوکلاهوما ایالتونوکی یی واړول. لیکوال الفورد[104]په خپله پورتنی لیکنه کی کاږی چی دغه افسانه یی له جی ینګ بلډ هیندرسن[105] نه اوریدلی وه چی په برکلی کی دکلفورنیاپه پوهنتون( یو.سي.بي)  کی د بومی امریکایی مطالعاتوپوهندوی و. پخپله  الفورد چی په    پورتنی پوهنتون کی  په ژبپوهنه کې نږدې ډاکټر پوهیدونکی[106] و، د ډاکټری څه     د پاسه درې کلن  تیزس یې  په شعور کی د وینا او  واټن پوهنې[107] (ذهنی ارتباط، دوراګاهی) په ژورواړیکیوراڅرخیده. واټن پوهنی یاذهنی ارتباط ته دماناجریان[108] ویلی شوچی بی له ویناچلیږی. یانی واټن پوهنه هغه مفاهمه ده یاهغه ذهنی اړیکتیاده چی واټن(فاصله) اووینا[109]پکی نه دی شامل.

دسورپوټکوپه قبیلوی پوهه کی دهغه واقعیت تصورغلی شوی دی چی لوستونکي د بن جمین لی وورف[110] ګننی(فرضیی، هیپاتیزس) ته بدرګه کولی شی اوهغوی ته له«عد ن باغ» نه دلومړی انسان(ادم بابا) دویستلواو«دبابل برج» دناکامیدلوانجیلی کیسی ورپه زړه کولای شی؟! بن جمین لی وورف(۱۸۹۷ ـ ۱۹۴۱زکال)[111] دشلمی پـیړی په لومړی نیمایی کی هغه وتلی امریکایی ژبپوه وچی ګنڼی(فرضیی) یی په شلمه پیړی کی د ژبپوهنی دبحثونودیره توده ساتلی وه. دبن جمین وورف په اند، هغه ډول چی انسانان غږیږی دهغه په فکراغیزی اچوی، یعنی دژبی جوړښت[112] دانسان پوهه(اد راک)[113] داغیزی لاندی نیسی.

په بله ویناپه یوه کلتورکی دژبی جوړښت ټاکی چی همهغه کلتوردی نړی څنګه ووینی. په ساده وینا، دانسان نړی لید[114] دهغه دژبی په جوړښت کی غلی شوی دی. د بن جمین وورف مهم اثردهغه له مړینی(۱۹۴۱زکال) نه وروسته په (۱۹۵۶ز کال)کی په دی سرلیک خپورشو: ژبه، فکراوواقعیت(۱۹۵۶ اوبیا ۱۹۶۴زکال) :[115]

پوهاند جان بیسل کارول(۱۹۱۶ تر ۲۰۰۳زکال) امریکایی تربیوی ساه پوه، څیړونکی اوژبپوه وه. دغه شان ولولی دپوهاندپیټررالینس اثر:[116]
پیټررالینس دانګریزی اوامریکایی فلمی مطالعاتوپوهاند، اوفلم جوړوونکی و. اوس متقاعدپوهانددی.
بن جمین لی ووروف دخپلی مړینی پوری(۱۹۴۱زکال) هغه ټکرکړولی وچی په (۱۹۲۰لسیزه او ۱۹۳۰ لسیزه) کی دعلم اودین ترمنځ چلیده. داسی بریښی چی دغه عالم به د دین اوعلم په همسازۍ اوانډولتوب کی لګیا  وه. لویدیزدخپلوژبود جوړښت په مټ په علم اوټکنالوجی(دعلم په استعمال) کی سترګامونه پورته کړی دی. ددی په مقابل کی امریکایی سورپوټکودواقعیت دروحیی عناصروسره راشه درشه(کمونیکشن) لرله ځکه چی هغوی په خپلوژبوکی دځانګړی غیرلویدیز استعدادخاوندان وو. نوموړی عالم په دی عقیده وچی هسک څښتن په کایناتوکی ځانګړی مقام لری. بن جمین لی ووروف په خپل فکرکی پروت تشنج په دی ډول ارام کړچی دلویدیزفکرپه محدودیت رڼاواچوی.
بن جمین لی ووروف دفیلسوفانوپه هغه اوږده لړی کی ولاړدی چی له جرمنی ایمانویل کنټ[117] (۱۷۲۴ تر۱۸۰۴زکلونه) نه ترامریکایی رالف والدوایمرسن[118] (۱۸۰۳تر۱۸۸۲ ) .... ترامریکایی ویلیم جیمس[119] (۱۸۴۲تر۱۹۱۰زکلونو)پورې ټولو سا ، الهام(شهود)[120] ته اهمیت ورکاوه.

په بن جمین لی ووروف باندی په غټه کچه دوه خدای پوهیدونکو اوعارفانو[121]اغیزکړی و: یویی فرانسوی انتوان فبری دی اولیویت[122](۱۷۴۷تر۱۸۲۵) و، اودوهم یی جرمنی مکس میولر [123](۱۸۲۳تر۱۹۰۰)و. مکس میولرهغه نامتوختیزپوه وچی دسانسکریت، لغت پوهنی(فیلالوجی)، اودهندی دینونوسره یی ځانګړی علاقمندی لرله.دی  په مقایسوی ژبه، دین اوافسانه پوهنه[124] کی دغټ لاس خاوندو. فرانسوی فبرې دې اولیویت لیکوال، شاعراوغږساز(کمپوزر)و. دهغه انجیلی اوفلسفوی تفسیرپوهنی[125] په ډیروپټ ګرانو[126] (مخفی ګرانو، سری ګرانو)اغیزلاره. هغه هڅه وکړه چی دزاړه انجیل(تورات) لومړی سپاره[127] (پیل، خلقت، منشا) په یوبل ډول تفسیر کړی. دغه تفسیرپه دې مفکوره ولاړوچی دعبری(یهودی) ژبی پټی(الفبا) اود لرغونی مصرتصویری حروف[128] دیوبل سره اړیکمن دی.

  ښایی له دی امله به فابرې دې اولیویت دفرانسوی واکمن ناپلیون بوناپارت (۱۷۶۹تر۱۸۲۱زکلونو) له خوا«غیری شخص»(خوشی سړی)[129]ګڼل شوی وی اودعیسویانومشرپاپ[130] به هم محکوم کړی وي .دجرمن فیلسوف ایمانویل کنټ[131] غټه پوښتنه داوه چی«موږپه څه پوهیدلی شو؟» ساده ځواب یی دا دی چی زموږپوهه دریاضیاتواودطبیعی تجربوی نړی په پوهه لنډه شوی ده. کنټ وایی چی داناشونی ده چی خپله پوهه د حد سی ماورای طبیعت علومو[132] خورا حساس قلمروته وروغځوواوغیر  تجربی، شهودی پوهی ته ورورسیږو. دایمانول کنټ دالهیات ـ متمرکزی مفکوری دڅیړنی لپاره ووینی:[133]
کنټ «د ختیزسپیڅلی کتابونه» راوویستلی ووچی بیلابیلوختیزوعالمانوژباړلی وو، اوبیافریدریښ مکس میولر رویستلی وو.[134]

پوهاند بیمال کریشناماتیلال(۱۹۳۵تر۱۹۹۱زکلونو) دلرغونې هندي ـ ساسکریتي فلسفې اومعرفت پوهنی(ایـپیستیمالوجی) یوه وتلی علمی کوپړی وه، اولیکنی یی    «زړی نړی ته نوی سفرونه» وو. دهغه وروستنی خپورشوی اثرداو:          (لفظ اونړی) .[135]

داتلسمی پیړی په پای کی،   دایمانویل کنټ لاندینی لیکنه را ووتله :«دین یواځی دعقل دبریدونوپه دننه کی» ، ۱۷۹۳زکال.[136]

ددی لیکنی له امله یوحکومتی فرمان راووت چی ددین په اکله دی له نوروخپرونو لاس واخیستل شی.
په دی سرلیک«ژبه، فکراوواقعیت»[137] دبن جمین وروستنی لیکنه  [138] په (تیوسوفیست)نومې خپرونه کې   خپره شوه. هلته یی هڅه کړی وه چی دژبپوهنی الفاظ دهندی درویش ګرۍ(تصوف، عرفان) دمقولوسره پیوندکړی(رالینس، ۱۹۸۰زکال، مخ ۸۱). دبن جمین ووروف په اند یوګا[139] شعورارتولی اوروڼ کولی شی. که څه هم علم دبن جمین ووروف لپاره یولوښی(وسیله) وه، نوموړی په هغوتکاملی نظریوکی شک لاره چی مروجو دینی ارزښتونوته یی بلنه(چلنج) ورکوله. په بله وینا: بن جمین وورف همسازي اوغبرګون لټاوه، نه بیلتون. د   پوهاند پیټررالینس[140] په اند،اصلاًکمیاګربن جمین ووروف ژبپوهنی ته کډوال شو په دی هڅه چی که د محرمانه اوعارفانه پوهنو[141]له کړکی نه دکایناتوقواعدوویني
   (رالینس، ۱۹۸۰، مخ ۸۳). دغه شان ولولی:[142]

دشلمی پیړی په لومړی نیمایی کی وتلی کمیاګرژبپوه بن جمین لی ووروف، د ژبپوهنی سره د(۱۹) پیړی دمفکرینوداثاروله لاری مخامخ شوی و، اودژبی سره پخپله ددغومفکرینوعلاقه مندی«واضحاً» په دین راتاویدله:[143]
خوپه نولسمه پیړی کی کیڼ ګروانقلابی مفکوروهم زورومیند. د«کمونیزم»[144] ټکی له نن نه یوسل اته شپیته(۱۶۸) کلونه وړاندی په(۱۸۴۰زکال) کی داروپاپه سیاسی اصطلاحاتوکی ورننوت. دری ـ څلورکلونه وروسته کارل مارکس (۱۸۱۸ ـ ۱۸۸۳ زکلونه)[145] دین «دخلکواپین»[146] وګاڼه:[147]

فرانسوی پیری جوزیف پرودو[148](۱۸۰۹تر۱۸۶۵زکلونه) چی انارشیست[149] اویوتوپیان[150] سوشلیست و، هیڅ ډول قدرت، نظام اوملکیت یی نشوزغملای. هغه هم په دین ډیرکلکی ټونګی ووهلی اود ډیروسپوروستوغوغشی یی پری وورول: « خدای حماقت دی اوډارنتوب، خدای دوه مختوب(تزویر) دی اودروغجنی، خدای استبداد دی اوغربت،خدای شریردی،ترهغه چی انسان محرابونوته سرونه ټـیټوی، بشریت به لعنتی پاتی وی ـ دپاچاهانواوروحانیانومریی به وی.»[151]
په روم کی پاپ( دعیسویانودینی مشر) په ګړندی اوکلک ډول کمونیزم«ملعون» وګاڼه ځکه چی ټول نظام «په بل مخ اړوی» :[152]
دنولسمی زییزی پیړی په نیمایی کی د(۱۸۴۸زکال) په فبوری کی کارل مارکس اودهغه پانګه وال اوفکری ملګری فریدریښ اینګلز[153](۱۸۲۰تر۱۸۹۵زکلونه) «کمونیستی اعلامیه»[154] خپره کړه چی دسریزی لومړی جمله یی داسی پیل شوی ده: « دکمیونیزم واهمی» یورپ نیولی دی. په دوهمه جمله کی یی راغلی دی:  «زاړه یورپ ټولوقدرتونویوه سپیڅلی ټلواله جوړه کړی ده چی دغه واهمه[155] ورنه وباسی: پاپ اوتزار، میتونیښ اوګیزو، فرانسوی افراطیان اوجرمنی پولیسی مخبران.» شهزاده میترنیښ[156] (۱۷۷۳ ـ ۱۸۵۹) داتریش واګیالی(دولتمدار) او دیپلومات وه. دهغه کورد(۱۸۴۸) په پاڅون کی وسوځیده، اوپخپله وتښتیده. فرانسواګیزو[157] (۱۷۸۷ ـ ۱۸۷۴) فرانسوی مورخ اوکلک ښیګیری[158] واګیالی و، اوهغه مهال چی دفرانس دبهرنیوچارووزیرو، کارل مارکس یی په زیږکال ۱۸۴۵کی دفرانسی څخه وشاړه.
دکمونیستی مانیفیست(اعلامیی) نه یولس(۱۱) کلونه وروسته په زیږکال ۱۸۵۹ کی دبرتانوی عالم چارلزډاروین[159] (۱۸۰۹ – ۱۸۸۲) کتاب راووت، په دی سرلیک :[160] (دنوع پیل).
په دی کتاب کی ډاروین طبعی نړی داسی انځورکړی ده چی په بی پای مبارزه کی لګیاده ـ په هغه مبارزه کی چی قوی پکی ژوندی پاتی کیږی،  [161]. دې کتاب ته دکارل مارکس خوله ګوړی ګوړی شوه. کارل مارکس خپل یوملګری  فردینانت لاسال[162] (۱۸۲۵ ـ ۱۸۶۴) ته د(۱۸۶۱) په جنوری کی لیکی: « د ډاروین کتاب ډیرمهم دی اودطبعی علومودیوبنسټ په څیرپه تاریخ کی دطبقاتی پرځنګ[163] لپاره ګټوردی.» دډاروین د کتاب دلوستلوسره جوخت، کارل مارکس خپل غټ علمی ملګری فریدریښ اینګلز[164] ته هم دچارلزډاروین دلیاقت په اکله ولیکل:« دا دکلک پام وړده[165] چی ډاروین دنباتاتواوژووپه منځ کی څنګه خپله انګریزی ټولنه پیژنی چی دکارپه ویش، سیالۍ، دنووبازارونوپه رامنځته کولو، اختراعونو اود ژوند لپاره په ملتوزي مبارزه چلیږی.» دټامس رابرټ ملتوز[166]
(۱۷۶۶تر۱۸۳۴) برتانوی اقتصادپوه وه. مالتوزخپل مهم اثرپه دی سرلیک راوویست:[167]

په دی کتاب کی مالتوزپه اقتصادی پرمختیاباندی دنفوسودګړندی زیاتیدلو اغیزد بحث لاندی نیولی دی. دچالزډاروین دکتاب په اکله دکارل مارکس داقتباساتولپاره ولولی(هیسټري آف کووټیشنز) [168]. په نیولیفت رویو[169] کی د والنتینوګیراتانا[170] دویناله مخی چی دمارکس اواینګلزپه غورواثارو(لندن ۱۹۷۸، ۴۳۵مخ) یی حواله ورکړی ده، فریدریښ اینګلز«دلومړی ځل لپاره د خپل سترمتوفی ملګری(کارل مارکس) نوم دچارلز ډاروین دنوم سره ورغبرګ کړ.» فریدریښ اینګلزخپل ملګری مارکس د ډاروین سره داسی پرتله کړی و: « لکه څنګه چی ډاروین دعضوی طبعیت د پرمختیا قوانین ومیندل، همهغسی مارکس دبشری تاریخ دپرمختیا قوانین ومیندل.» ولولی:[171]

فریدریښ اینګلزدغه مطلب په خپله هغه سریزه کی هم تکرارکړی دی چی په  ۱۸۸۸کی یی د«کمونیستی مانیفیست» (اعلامیی) په انګریزه ژباړه لیکلی وه. چارلزډاروین دا نسان دوینا اودمرغیواوبیزوګانودغږونوورته والی ته هم ګوته نیولی وه، اوداسی فکریی کاوه چی ژبی « په سوکه اوغیری شعوری ډول دډیرو ګامونوپواسطه پرمختیاکړی ده» [172]

چارلزډاروین، دانسان نژاد، امهیرست، نیویارک، ۱۹۹۸. ډاروین خپل دغه کتاب په زیږکال ۱۸۷۱ کی راویستلی واوپه هغه کی یی دخپل لومړی کتاب (۱۸۵۹) په کچه ژبی ته ډیرزیات پام کړی و. دډاروین په اند، دانسانانواونوروژووترمنځ توپیردانسان په دی ظرفیت کی پروت دی چی غږونه په مفکوری سره ترکیبولی شی، اودغه غښتلتیا یی دلوړفکرښکارندوی ده.
ډاکترمارتین لوترکینګ [173] (۱۹۲۹ ـ ۱۹۶۸) په امریکه کی هغه روڼ اندی دینی اوروحانی شخصیت وچی له بل هرچانه زیات یی خپل دین دخپلی ټولنی دسمولو لپاره وکاراوه. ډاکټرکینګ په امریکه کی دتورپوټکومشر، روښان ضمیره مبلغ، اود مد نی حقوقودبی تشدده پرځنګ وتلی لارښودو. ډاکټرکینګ شپږپنځوس(۵۶) کاله وړاندی په خپله تحصیلی دوره کی یوه لنډه لیکنه کښلی وه(می – جولای ۱۹۵۲)، په دی سرلیک: دازموینی ځوابونه، دنوی فلسفی تاریخ:[174]

ددغی لیکنی دسرلیک دوهمه برخه(دنوی فلسفی تاریخ) ددرسی کورس موضوع وه. ډاکټرکینګ کاږی: « لکه څنګه چی هامېلټن تشریحوی، دفلسفی محدودیت د الهیاتومشروعیت دی»:[175] محصل کینګ په کارل مارکس نیوکه کوی چی په «چابکه جبرګرۍ»  [176]   زوراچوی اوپه دی ډول ازادی له منځه وړی. د درسی کورس موضوع (دنوی فلسفی تاریخ)، محصل کینګ ته ددی چانس ورکړ چی ددغه کورس دپای سره جوخت، په اتلانتاایالت کی په ایبی نیزرکلیساکی[177] خپل وعظ ته چمتوشی، په دی سرلیک: « عیسویت ته دکمونیزم بلنه» :[178]

محصل مارتین لوترکینګ څلور(۴) لاملونوته ګوته نیسی چی ولی دچارلزډاروین نطریی دټولنی غضب راوپاراوه:
۱ ـ دچارلزډاروین نظریه دبشردنوعی دثبات په اکله د رواجی تفکرسره ټکرلری.
۲ ـ دډاروین نظریه دهغه چاسره په ټکرکی راځی چی دانجیل په یوه تحت اللفظی کیسه باورلری( ښایی کینګ دلته په زاړه انجیل کی[179]   په تورات کی لومړی سپاری ته ګوته نیسی چی جېنېزیس =پیل یاخلقت نومیږی).
۳ ـ د ډاروین نظریه پای پوهنه[180] یانی پایان شناسی له کایناتونه شړی.
۴ ـ د ډاروین نظریه دانسان مقام راټیټوی. په لنډډول: د ډاروین نظریه دتاریخ په یوه نګه(خالصه) خاورینه مفکوره ولاړه ده اودعلومواودین ترمنځ جګړه راپاروی، نه دعقیدی اوعلم په منځ کی همسازی. بریښنایزه چینه ولولئ:[181]

ددینی قدرتمندانواومدعیانوله ویری، فرانسوی عالم ژان ژاک روسوهم دژبی د منشأ په اړوندکی دتکاملی پرمختیاپه خواکی په زاړه انجیل(تورات) کی دژبی دخلقت[182] بحث ته هم غوږنیولی دی، اوپه دی ډول یی له دینه ډډه کړی ده چی په دغه موضوع کی ددین اوعلم ترمنځ تربګنی اوګوندی ته لاره پرانیزی.
په اتلسمه زیـیزه پیړی کی فراسوی فیلسوف ژان ژاک روسو[183] (۱۷۱۲ ـ ۱۷۸۷) هم په خپل پیرکی دژبی دتکاملی پرمختیاپه بحث کی یو، وتلی استازی و. که څه هم هغه یوسیاسی متفکرو، ښایسته ښه اندازه وخت یی دژبی دمنشأ په لټه لګولی و،اوهغه په دی فکرکی ډوب شوچی انسانان مخکی دژبی له زده کړی نه څه ډول وو. روسوپه خپله لیکنه کی چی دژبی دمنشأپه بحث راچاپیره ده، خپل دریځ څرګندکړی دی:[184]

ژان ژاک روسویولرغونی ځنګل انځورکړی دی چی انسانان پکی اخوادیخوا ګرځی. کله چی نارینه اوښځی دیوبل سره مخامخ شی، خپلی جنسی اړتیاوی پوره کوی اوبیاهریوخپله لاره نیسی. میندی اوزوزات ځانونه له یوه بله په ګړندی ډول خلاصوی، بیاخپله لاروهی، اویوبل نه پیژنی. کله چی دغه لاروی اومنزوی انسانان دیوبل سره په راشه درشه کی شول، زږی کوکی به یی ویستلې چی له ژوونه یی زده کړی وې. څیری پیښی به یی هم کارولی. وروسته له دی چی انسانانوډیری کوکی(چیغی) اوڅیری پیښی زده کړی، لومړی الفاظ یی راویستل.
ژان ژاک روسوپه دی اندوچی ژبه اصلاً دبحران اوافت په مهال راووتله:[185]

ددی لپاره چی ددینی قدرتمندانواومدعیانوله شورماشوراوتاوتریخوالی نه ځان لیری وساتی، ژان ژاک روسوداسی دریځ هم ومانه چی لومړی ژبه دهسک څښتن لخواادم(ع) ته ورکړل شوی وه. یانی ژان ژاک روسودخلقت[186] اوتکاملی

پرمختیاپه نریورسیوپاپی واخیستلی. ولولی دپوهاندی جین اتچیسن کتاب: دوینا زړی: دژبی منشأاوتکامل، کیمبریج: کانتو، ۲۰۰۰، مخ ۶:[187]

دیهودانوپه سپیڅلی کتاب تورات یازاړه انجیل کی لومړی سپاره «جېـنېسیز» [188]نومیږی چی په خلقت(پیل، منشأ) یی ژباړلی شو. په انجیل کی بشری ژوند داړیکیوپه څیرپیل کیږی. هسک څښتن[189] انسان له خاوری نه جوړکړ، ژوندیی پکی ورپوکه، او بیایی دعدن باغ[190]   ته ورننویست.په تورات کی دعدن باغ په زمکه کی پروت ښودل شوی دی چی څلورسیندونه پکی بهیدل: دجله، فرات اودوه نور. له دینه سړی داسی پوهیدلی شی چی عدن باغ په اوسنی جنوبی عراق کی یانی په لرغونی میزوپوتامیا[191] کی پروت و. دعدن باغ په منځ کی دوه ونی ولاړی وی: دیوی نوم و«دژوندونه»[192] اودوهمه یی«دښه اوبد دپوهی ونه» نومیدله:[193]

هسک څښتن ادم(ع)[194] (لومړی سړی) په نږدی ټولوازادیوونازاوه، اوموظف یی کړچی عدن باغ سمبال کړی اوپه ژوواوالوتونکونومونه کیږدی. خوهسک څښتن ادم(ع) له دینه منع کړچی ددوهمی ونی، یانی«دښه اوبددپوهی له ونی» نه دی میوه وخوری. ادم(ع) ځانله و. هسک څښتن نه غوښتل چی سړی دی ځانله وی. له دی امله یی ادم(ع) خوبیالی کړ، اودهغه له اړخ(ښایی پوښتی) نه یی ښځه خلق کړه چی[195] حوایی نوم و.په عدم باغ کی لومړي سړي اولومړئ ښځی، یانی ادم(ع) اوبی بی حوا«دواړولغړژوند» کاوه ـ بی له دی چی وشرمیږی.[196]

په دی ایت کی له غوښی[197] نه سړی وجوداونفس پوهیدلی شی. دلته د

« یووجودکیدنی» یا«یوروح کیدنی»[198] مطلب دپام وړدی: که څه هم پخپله ادم(ع) اوبی بی حواموراوپلارنلرل، له دوه و نه دیوه وجودکیدنی یاروح کیدنی مطلب په تورات کی خوندی شوی دی. دژبپوهنی له نظره دغه ډول مجرده مفکوره  [199] ارزښتمنه ده. ادم(ع) اوبی بی حوادواړه لغړوو:[200]

ادم(ع) خپله میرمن بی بی حوا[201] ګڼله ځکه چی هغه«دټول ژوند موروه» :[202]
دزاړه انجیل(تورات) په خلقت[203] نومی لومړی سپاره کی دشیطان ټکی نه دی راغلی. خوداسی بریښی چی شیطان دمار[204]په شکل بی بی حواتیرویستلی وه. اوبیاد هغی دتیروتنی له لاری یی میړه ادم(ع) هم دشیطان په لوموکی ونښت. په نوی انجیل کی، یانی دعیسویانوپه سپیڅلی کتاب[205] کی«لرغونی مار»  [206] ته دشیطان اوپلید روح په نوم ګوته نیول شوی ده. ولولی:[207] نوی انجیل،وحی،۲۰:۲ دتورات په خلقت نومی سپاره کی دغه مار«ډیرمکارځناور»[208] ګڼل شوی دی :[209]
په دی ډول دغه چالاک، وسوسه ګراوغولوونکي مارته شیطان ـ مار [210] ویلی شو. شیطان – مارپه ماهرانه ژبه بی بی حوا وغولوله چی دعدن باغ له دوهمی ونی نه، یانی«دښه اوبددپوهی له ونی» نه میوه وخوری. شیطان – مار بی بی حواته وویل چی که له منعه شوی ونی نه میوه وخوری، سترګی به یی بیرته شی اودهسک څښتن په شان به په ښه اوبد وپوهیږی. هغی له ذکرشوی ونی نه میوه وخوړله اوادم(ع) ته یی هم ورکړه چی ویی خوری، اوپه ګډه سره دنوی تجربې خوندوڅکی. ادم(ع) هم میوه وخوړله. دمیوی په خوړلوسره وضع په بل مخ شوه. ادم(ع) اوبی بی حوادلومړی ځل لپاره ولیدل چی هغوی دواړه لغړوو. دواړه بوټواوونوته وروځغاستل اوداینځرپه پاڼویی ځانونه پټ کړل چی که هسک څښتن یی لغړ ونه وینی. یانی دلته وینوچی دلومړی ځل لپاره په هغوی کی دشرم اوحیااحساس پیداشو. دهسک څښتن په وړاندی به ادم(ع) خپله ګناه په خپله میرمن بی بی حوا وراچوله، اوپخپله هغی به خپله پړه په شیطان – مارورغورځوله. ددغی ګناه له امله چی دهسک څښتن امریی مات کړی واودښه اوبدپه توپیرکی ناکام شوی وو، دواړه(دبشرداستازوپه څیر) له عدن باغ نه وویستل شول. هغوی دواړه(دبشردممثلینوپه څیر) په عدن باغ کی له ټولونعمتونونه محروم شول، اود بهرنی نړی په کړاوونواخته شول. دادم(ع) اوبی بی حوایوځوی وزیږیده چی کین[211] نومیده. اودوهم ځوی یی ابیل[212] نومیده. مشرځوی کین په کرهڼه بوخت شو، اودده ورورابیل دڅارووپه ساتنه کی:[213]
کین قهرجن واوخپل ورورابیل یی وواژه. هسک څښتن کین وراټه:[214]
له کین اومیرمنی نه یی یوځوی پیداشوچی اینوک[215] نومیده. له اینوک نه ایراد[216] پیداشو، اوله ده نه میتوشایل، اوله میتوشایل نه لامیک[217] پیداشو.
دادم(ع) بل ځوی د سیت[218] په نوم وزیږید، اوله ده نه اینوش[219] پیداشو. دخلقت دسپاری په پنځم سورت کی راغلی دی چی ادم(ع) یوسل دیرش(۱۳۰) کاله ژوند وکړ. خوپه ورپسی دوه ایتونوکی(څلورم اوپنځم) کی راغلی دی چی دسیت له زوکړی وروسته دادم(ع) «ورځی اته سوه کلونه وی) :[220]

سیت یوسل پنځه(۱۰۵) کاله ژوندی و. وروسته داینوش له زوکړی نه، سیت اته سوه اوه(۸۰۷) کلونه«ژوندوکړ». په دی ډول دسیت «ټولی ورځی» نه سوه دولس(۹۱۲) کلونه وی. (خلقت ۵ : ۲ تر۸).
وروسته له ادم(ع)، بی بی حوا، کین اوابیل نه په تورات کی ورپسی مهم شخصیت نواح[221] و. دادم(ع)ډیر لرې  لامیک نومیده چی د ادم(ع)دکړوسی ایراد[222]کړوسی و. دلامیک ځوی نواح[223] نومیده چی په اسلام کی ورته نوح(ع) وایی. دنواح له زوکړی نه وروسته، لامیک نږدی شپږسوه(۵۹۵)کلونه ژوندی و. دلامیک«ټولی ورځی» اوه سوه اوه اویا(۷۷۷) کلونوته رسیدلی. « نواح عادل سړی و، دخپل وخت بشپړ[224] سړی و.» خو« زمکه فاسده شوی وه»[225] او«له تاوتریخوالی نه ډکه شوی وه.» هسک څښتن نواح یانی نوح(ع) ته ددغه فساددمخنیوی لپاره وویل چی یوه بیړی په دی څنډوجوړه کړی: اوږدوالی نږدی یوسل پنځوس ګزه، سوریانی پلنوالی پنځه ویشت ګزه، اولوړوالی پنځلس ګزه(دتورات په ژبه دری سوه کوبیته، پنځوس کوبیته، اودیرش کوبیته. هرکوبیت[226] مساوی دی په یونیم فټ، یانی اتلس اینچونو). هسک څښتن نوح(ع) ته وویل چی په بیړی کی دی دخپلی کورنی د غړوسره دهرژوندی موجودنارینه اوښځینه جوړی ځای په ځای کړی:[227]

وروسته له جاکړ(طوفان) نه نوح(ع) دری نیم سوه کلونه ژوندی و، دهغه دژوند   «ټولی ورځی» نهه سوه کلونه وی(خلقت ۹: ۲۸تر۲۹). دهغه دری(۳) ځامن شیم، هم اوجافیت[228] له بیړی نه راووتل، اوله هغوی نه یانی دهغوی له زوزات

نه ټوله نړی ډکه شوه:[229] له جاکړنه وروسته دادنوح(ع) دزامنوکورنی وی، اوله هغوی نه «قومونه په نړی کی تیت شول»
هغه مهال« ټولی زمکی(نړی) یوه ژبه لرله، یوه وینا»[230] له هغوی نه یوقوم په دی پسی ملاوتړله چی په بابل[231] کی یودومره هسک برج جوړکړی چی څوکه به یی«جنت» ته رسیـږی، اوله دی امله به په نړی کی نوم وباسی: [232]  
خوهسک څښتن چی دچادنوم ویستلواوغرورپلوی نه و، ددغه برج د جوړولومخه ونیوله: داځل دجاکړ(طوفان) له لاری نه، بلکی دیوی ژبی په ځای د ډیروژبود رامنځته کولوله لاری. دژبودګڼ والی له امله خلک دیوبل په وینانه پوهیدل. د پوهاوی دنشته والی پایله داشوه چی دهغوی ګډه پروژه چی دهسک برج په جوړولوراچاپیره وه، ناکامه شوه. هسک څښتن وویل چی:[233]

دتورات په ورپسی ایات کی راغلی دی چی هسک څښتن[234] هغوی«دزمکی په ټول مخ تیت کړل» اودهغوی د پروژی مخه یی ونیوله. په تورات کی د«بابل برج»[235] نوم نه دی راغلی. یواځی دبابل نوم[236] پکی ذکرشوی دی. دغه ځای چی پورتنی پروژه پکی ناکامه شوه، بابل[237] نومیده. بابل ښایی د هیبرو[238]یانی عبری ژبی یوټکی وی چی د«مغشوش»[239] مانالری. دغه شان دبابل[240] نوم په عبری ژبه کی بابیلون[241] ته ویل کیږی. دلرغونی بابیلونیا[242] مرکزبابیلون نومیده چی د یوفرات اودجلی سیندونوپه شاوخواکی داوسنی عراق خاوره ده. دغه ځای په انجیلی تاریخ کی مهم رول لوبولی و، لوبوی یی، اووبه یی لوبوی. له تورات نه واوری:[243]   

بابل برج له کیسی نه وروسته یوه بله نسب نامه(شجره) په زاړه انجیل(تورات) کی پیل کیږی چی په تیرا، ابراهیم(ع)، سارا، اولوت راڅرخی:[244]

داسی بریښی چی په عدن باغ کی له ګناه نه وروسته، هسک څښتن د ژووپه ژبه کی بدلون راوست، اودبابل برج په کیسه کی یی دانسانانوپه ژبه کی بدلون راوست ـ یانی دیوی ژبی په ځای یی ګڼ شمیرژبی راوستلی.
په عدن باغ کی شیطان مار[245] دبی بی حواسره خبری کولی، اوهغه یی دخپلی ویناله لاری وغولوله چی هلته له منع شوی ونی نه میوه وخوری، ددغه نافرمانی له امله، انسانان دعدن باغ له نعمتونونه محروم شواوپه بهرنی نړی کی په زحمتونوواوښت.
دزاړه انجیل یانی تورات یوبله سپاره«شمیرنه»[246] نومیږی. ددغی سپاری په دوه ویشتم(۲۲) سورت کی راغلی دی چی بلام[247] نومی پیغمبراودهغه دخره[248] ترمنځ خبری شوی وی: بلام په خپل خرسورشوچی یوچیری لاړشی. خوهسک څښتن ددغه تګ سره مخالف و. یوی ملکی[249] په یوتنګ ځای کی دبلام مخه ونیوله، خرملکه ولیدله اوپه خیټه څملاست چی لاربنده کړی. بلام خپل خروواهه چی روان شی خرورته ګیله وکړه چی ولی یی وواهه. خرورزیاته کړه چی دی خوتل دبلام په خدمت کی واوکوم بل وخت یی دغسې څه نه ووکړی، په دغه مهال هسک څښتن دبلام پیغمبرسترګی بیرته کړی. بلام ملکه ولیدله اوپه موضوع پوه شو.[250]
لرغونی یهودی مورخ جوزیفوس فلاویوس[251] (۳۷ تر۱۰۰زیږکال) په یوه واعظه کورنی کی زیږیدلی واوپخپله هم واعظ و. نوموړی په خپله لیکنه[252] کی ویلی وو چی« ټول ژوندی مخلوق یوه ژبه لرله»:[253]

جوزیفوس دی ته هم ګوته نیولی ده چی په عدن باغ کی ادم(ع)، بی بی حوا، او ژووعینی ژبه کاروله.
ادم(ع) اوبی بی حوا نه خپل ماشومتوب لیدلی و، اونه یی نورانسانان لیدلی ووچی زده کړه یی ورنه کړی کړی وای. ایاژبه ددوی سره غبرګه زیږیدلی وه، که له هغوی نه مخکی یاوروسته؟! ایابی بی حوادهغی ژبی سره زیږیدلی وه چی ادم (ع)پری پوهیده؟ ایا هغی ژبه له ادم(ع) نه زده کړی وه؟ ایادادم(ع) ژبه دژووله ژبی نه مخکی زیږیدلی وه، که سرچپه؟ ایاانسان له ژوونه ژبه زده کړه، که سرچپه؟ ایاادم(ع) اوبی بی حواپه دی پوهیدل چی  «ښه اوبد»[254] څه ته وایی؟ ماپه تورات کی داسی څه  ونه  لیدل چی دغو پوښتنوته ځواب ووایی. داعمل چی ادم(ع) اوبی بی حواوروسته له ګناه نه له عدن باغ نه وویستل شول، داسی تعبیریدلی شی چی دواړه په«ښه اوبد» پوهیدل اودواړه ازادووچی څه وکړی اوله څه نه ځان وساتی. که نه پری پوهیدلای اوازادنه وای، نوبیاخوبه بی ګناه وای، اوله عدن باغ نه به یی ویستل سم نه وای؟!
په پنځمه قبل المیلادپیړی کی یونانی مورخ هیرودوت لیکی چی فرعون سامیتیکاس[255] دوه ماشومان په انزواکی وساتل چی دژبی منشاپری معلومه کړی. یوڅه وخت وروسته دغوماشومانود«بیکاس»[256] په غږیولفظ راوویست چی په فریګی ژبه  [257] کی د«ډوډی» مانالری. فرعون دی پایلی ته ورسیدچی فریګی لومړی یااصلی ژبه ده.  
دفرعون سامیتیکاس تجربه دوه ځلی تکرارشوه: دهوهین شتاوفین دوهم فریدریک[258] دروم سپیڅلی امپراتورو. نوموړی عسکر، دیپلومات اوعالم واو ویل کیږی چی په لاتین، عربی، فرانسوی، عبری، جرمنی، ایټالوی اویونانی کی د روانی ویناخاوندو. دمنځنیوپیړیو په پیل کې   دغه امپراتورهم دوه ماشومان په یوځانله ځای کی پریښودل.مخکی له دی چی هغوی کوم لفظ راویستلی وی، دواړه مړه شول. له دینه دوه سوه کلونه وروسته دسکاټلنډ پاچا شپږم جمیز[259] (۱۵۶۷تر۱۶۲۵) دوه سکاټلنډی ماشومان بندی کړل. داسی بریښی چی هغوی به په نتیجه کی عبری ویلی وی.[260]
کلیساد پیړیولپاره په دی باورشوه چی عبری[261] لومړی ژبه وه، خوپوهانوډیرو نورو سیالو ژبوته ګوته ونیوله. په پنځلسمه زییزه پیړی کی مهندس اوعالم جان ویب[262] د چینایی ژبی په برلاستیاټینګاروکړ. دجان ویب استدلال داو چی له جان کړ(طوفان) نه وروسته انجیلی نواح[263] یانی نوح(ع) په چین کی کوز شوی و. چاینی ژبی دیوڅوپیړیولپاره دلومړی ژبی مقام خپل کړی و. جوزیف ایدکینس[264] په خپله لیکنه کی(۱۸۸۷) کاږی چی چاینی ژبه باید د خپل لرغونتوب په مټ د نړۍ لومړئ ژبه وي. [265]  امریکایی قاموس لیکونکی نواح ویبستر[266]
 چی یوبله (۱۷۵۸تر ۱۸۴۳) په زییز کال ۱۸۳۰ کی په دې باورشو چی یوه بله سیمیټک[267] ژبه یانی ارمایک[268] اصلی یالومړئ ژبه وه .[269] ارمیک د عیسی(ع) هیوادنئ-اصلي ژبه وه. دنولسمی(۱۹) پیړی په دوهمه نیمایی کی دانګریزچارلزډاروین له تکاملی تحلیل نه وړاندی، داسی فکربرلاسی وچی دقبل البشر موجودیت د نشتوالی له امله قبل السان بشری[270] تجربه هم ناشونی وه. ددغه ډول فکرپایله داشوه چی دژبی لومړی ظهورټول ټال په الهی الهام ودرید. لرغونی مصریان په دی اند ووچی د توت[271] په نوم خدای ژبه خلق کړی وه. بابیلیانویانی لرغونو عراقیانوهم ژبه خپل نبو نومې خدای  [272] ته منسوبه کړی وه. نبو«دپوهی اولیکلو» خدای و. ولولی:[273]
 د نبو نوم په تورات کی هم ذکرشوی دی[274] دهندوانوپه دین (هیندوییزم)[275] کی براهما[276] لومړی یا اصلی خدای دی ـ دخدایانواودبشرخدای دی. هغه له خپل ځان نه خپله میرمن خلق کړه چی سراسواتی[277] نومیدله. دغه شان براهماله ځان نه دخپلی میرمنی په شان، دوه خدایان هم خلق کړل: یویی ویشنو[278] نومیده چی ساتونکی یانی محافظ خدای و. دوهم خدای سیوا[279] نومیده چی ویجاړونکی[280] خدای و. دلته دپام وړټکی دوه دی:
«یو» براهمادخپلی میرمنی په خلق کولوکی تقریباً هغسی رول لوبولی و، لکه دادم(ع) له اړخ نه چی هسک څښتن بی بی حواخلق کړی وه.
«دوه» دبرهمااود دوه نوروخدایانو(ویشنو، اوسیوا) اړیکی څه ناڅه هغه څه ته ورته بریښی چی په عیسویت کی ورته یانی دری ګونتوب[281] ویل کیږی (پلار،ځوی، اوسپیڅلی روح). د براهما میرمنی سراسواتی بشرته ژبه لیکنه، اوهنرورکړل.                                                                    دنولسمی پیړی په نیمایی کی انګریزچارلزډاروین دطبیعی تکامل نظرراوویست(دنوع منشأ). په ورته ډول، کارل مارکس اوفریدریښ انګلزدټولنیزتکامل نظرانځورکړ. په دی ډول: لومړئ (ابتدایی) ټولنه، مرییتوب(غلامی)، فیوډالیزم، بورژوازی، اوکمونیزم.
په مارکسیزم کی دین«دخلکواپین» وګڼل شو. دین دایډیالوجی، دولت، کلتور، قانون اوژبی په شان به بنسټ(اقتصاد) ولاړو. داسی جوتیږی چی دچارلزډاروین اوکارل مارکس تحلیلونوبه دژبی  د منشأپه اکله مروجه دینی مفکوره لړزولی وی. له نن نه یوسل دوه څلویښت(۱۴۲) کلونه وړاندی په زیږکال(۱۸۶۶) کی دپاریس دژبپوهنی ټولنی[282] دژبی دمنشأاودیوی نړیوالی ژبی درامنځته کولوپه اکله بحث حرام وګاڼه! پخپله ددغی علمی موسیسی په وینا:[283]

پخوانی راهبه اواوسنی لیکواله کارین ارمسټرانګ دعلومواوالهاتوپه اړوندکی کاږی چی که الهیات دعلوموڅیری پیښی وکړی«یواځی دمنطقی بحث کاریکاتور تولیدولی شی....» [284]

پای: ۱ جولای ۲۰۰۸  توزند اوکس، کلیفورنیا، امریکا         ډاکټر زیرکیار

۳ــ د احمد شاه بابا بې کماله لمسیان په ارګ کې

مخکی له دی چی دیوی حساسی ملی موضوع په اکله خپل لیدلی خوب راوسپړم، سمه به وی چی دخوب لیدنی په اکله دساه پوهنی څیړنوته یوځغلندنظرواچوم.په دری(۳) دلیلونو: (۱) دخپل خوب دلیدلومسولیت دخپلواوږوڅخه لری کړم .
(۲) دلیدلی خوب په پوهیدلوکی نوکی اسانتیاراولم، (۳) د رټې(جدي) موضوع سره دحساسیت غاښونه یوڅه پڅ کړم.
دساه څیړنی پلارجرمن ژبی زیګموندفرویید[285] وایی :
« خوب لیدل مره ورشعور[286] ته شاهی سړک دی.»
انسانانوله ډیرپخواراهیسی خوب لیدنې ته پام کړی دی. پخوانوانسانانوفکرکاوه چی په خوب لیدنې کی الهی الهام خوندی شوی دی اوددغه الهام په رڼاکی انسانان خپل راتلونکی بدی سمولی شی. اټکل څلورزره(۴۰۰۰) کاله وړاندی، مصریانودخوب لیدنی تعبیرونه په لیسټونوکی تنظیم کړی وو. چینایی فیلسوف ژوانګزی[287] اټکل دوه زره دری سوه(۲۳۰۰) کاله وړاندی ویلی و:« نه پوهیږم زه هغه مهال یو سړی وم چی ځان می په خوب کی پتنګ لیدلو، اوکه اوس یوپتنګ یم چی ځان په خپل خوب کی سړی وینم.» یومنلی انګریزی لیکوال اونقادویلیم هازلیت[288]  (۱۷۷۸ – ۱۸۳۰) لیکی چی« موږپه خپل خوب کی دوه مخی نه یو.» اټکل یوسل(۱۰۰) کاله وړاندی دنولسمی(۱۹)پیړی په پای کی، زیکمو فروییددلومړی ځل لپاره دخوب لیدلومنظمی اوعلمی څیړنی پیل کړی.دنوموړی ساه پوه دغه څیړنی په یوکتاب کی خوندی شوی چی(۹۶) کاله وړاندی په جرمنی ژبی[289] کی اوورپسی(۱۳) کاله وروسته په انګریزی[290] ژبه کی خپورشو. دزیګموند فروییدپه فکر، په خوب لیدلوکی د خوب لیدونکی هیلی پټی شوی وی[291] دغه هیلی عموماً په اوښتلی مونی یانی بدل شکل[292]، په خوب لیدنی کی منعکسی کیږی چی«دخوب لیدنی ژبه» یی هم بولی.

دساه پوهنی څیړنی ښیی چی داویاکلنی پوری دانسان دټول ژوندڅه دپاسه شل (۲۰) کاله په ویدیدلو(خوب کولو) کی تیریږی، اوخوب لیدل دخوب کولوڅلورمه برخه(۵) کاله جوړوی. خوډیری ځلی داسی پیښیږی چی دخوب څخه دراویښیدلو سره سم، لیدلی خوب دهیرتیاسمڅی ته غورځول کیږی. په خوب لیدلوکی کله نا کله مره ورفکرونه دویښ ژوند دواقعیتونوسره پوخلاکیږی. لکه د کمپیوتر د بڅرکی[293] په شان، په خوب لیدلوکی دانسان دویښ ژوند پټ معلومات خوندی کیږی. دخوب لیدلوپه حالت کی ډیره پټ خودالهام څخه ډکه خواله(ډیالوګ) دانسان دویښ اومره ورفکر [294] په مینځ کی چلیږی. ولولی:[295]

خوب لیدل دانسان دفکری ژوندپټه خزانه ده. بیګا (۱۸ / ۸ / لمریز۱۳۷۵=  نوامبر۹ / ۱۹۹۶) می یوخوب ولیده چی غټی برخی راڅخه هیری شوی نه دی، اوراسپړل یی په ټول افغانستان کی دملی ګرتوب(نیشنلیزم) دمباحثی دژوروالی دپاره ارزښتناک بریښی. په ویده حالت کی دویښ ژوندلیدلوته خوب لیدل[296] ویل کیږی. له دی امله زه دخپل خوب دلیدلومسولیت نه شم منلی.
اوس به نوراشم زمالیدلی خوب ته:
دمزارشریف د(تروې غونډی) څخه یوسترګور، زړه وراوغوریالی شخصیت چی دروغی پوهی خاوندوه، راروان و. دی په فکرونوکی ډوب واوځان یی کابل ته رساوه چی داحمدشاباباسره ووینی، په چاریکارکی دلمانځه لپاره تم شو. له جومات څخه چی راووت، نودهغه ځای دمامورینوګڼه ګوڼه اوښه راغلاست پیل شول. یوځوان چی په چاریکارکی زیږیدلی اوسترشوی وپه هغه مجلس کی یواځنی افغان وچی د(پښتوبابا) سره په پښتوګړیده، اونوروشیـړاګانو، بیـړاګانواو چاړاګانوته به یی دبابانغوږی(نصیحتونه) ژباړلی. دخوالی په پای کی، پښتوبابا دغه ښاغلی ژباړن ته وویل:«رټ پښتون یی، کورموودان!» ځوان ژباړن په ډیردرناوی ورغبرګه کړه چی:«باباډیره مننه! زه (رام چند) یم، د(کومارچند) ځوی اود(چترام چند) لمسی یم. زمانیکه چی دکابل په چنداول بازارکی غوړوله (حلوا) اوورپسی تودنۍ(بخارۍ) خرڅولی ستاسی نوم په ډیردرنښت سره یادولو.»
پښتوباباکه له یوی خواد(رام چند) په افغانیت خوښ شو، نوله بلی خوابه دځان سره ګوریدلو:«چترام چندپه ۱۹۴۷کی په لری خواکی(سیکوډیرۍ) پریښودله اود بری خواپه کابل کی میشت شو. په خپله چترام چند، ځوی یی اولمسی یی پښتوټینګه وساتله. خوسردارانواوهمزادانوچی دپیـړیوراهیسی یی په افغانستان کی خاپوړی کړی دی، دپښتوسره پښتوونه کړه!؟»
پښتوباباکابل ته راننوت اوپه پښتونستان واټ کی یی دمه وکړه. ناڅاپه یی سترګی په سیدجماالدین افغانی ولګیدلی چی په ډیرتلوارسره راروان و. دیوبل سره یی روغبړوکړاودواړه څنګ په څنګ داحمدشاباباد لیدنی دپاره دارګ دکیږدی په لوری ورروان شول. دارګ دکیږدی څخه یوتنکی ځوان راووت. پښتوباباپری ږغ وکړ:«بابکه! نیکه موچیری دی؟» دغه ځوان چی محمدڅرګندنومیده په منډه کی ځواب ورکړ:«قتی قومای خودشسته!» احمدشابابادخپل لمسی دځواب داوریدلو سره سم دارګ له خیمی څخه راووت، د دواړوسره یی په غاړه ستړی مشی وکړل، او ټول په ډیرتلوارسره دارګ خیمی ته ورننوتل ځکه هلته دنوروسیمومشران دخپل تاریخ سره جرګه شوی وو. علامه سیدجماالدین افغان ډیراندیښمن معلومیده. هغه په ولاړه کی احمدشاباباته وویل:«زه چی ژوندی وم نوځان می(افغان) ونوماوه، خواوس چی مړیم ایرانیان می ایرانی ګنی! څه وکړم؟» احمدشاباباد ستر پوه سید جماالدین افغان په حال ډیرخواشینی شو، اوسمدلاسه یی پښتوباباته نغوته (اشاره) وکړه چی څه نظرلری. پښتوبابالومړی دعلامه سیدجماالدین افغان سره ډیرزړه سواندی وښوداوبیایی احمدشاباباته خپل نظرداسی جوت کړ:«بابا! که ویداند(علامه) سیدجماالدین افغان یوڅوټکی پښتولیکلای وای  ،ایرانیانوبه یی هویت نه  وای یرغمل کړای . هسک څښتن دی موږټول په نیاو(انصاف) غښتلی کړی! دپښتوسره پښتوکول دهرافغان ملی هویت ټینګولی شی اود دین ښکلا یی خوندی کولی شی.»
ویداند(علامه) سیدجماالدین افغان دخپل سرپه خوځولوسره وښودل چی دخبرلوڅ  غوږن(باخبره)، سترګوراوبانډیسی څــیړاندپښتوباباپه درانه ږغ وویل:
نوری ژبی زده کول که دی کمال     خپله ژبه هیرول بی کمالی ده
دپښتوبابادشعرداوریدلوسره سم، احمدشابابادخپل بی کماله لمسی په لټی کی شواو زه له درانه خوبه راویښ شوم. ګورم چی په وړاندی می دپښتوبابا(محمدګل مومند) په اکله دښاغلواسماعیل یون اوهمیش خلیل کتابونه غوړیدلی دی. له بدی مرغی وینم چی لاتراوسه پوری دمیرویس نیکه کودیان اوداحمدشاباباکړوسیان له همدغی بی کمالی څخه الهام اخلی اودملی ژبی دغه سپکاوی په ډیری سپین سترګی سره د ژبنی تبعیض دنشتوالی په نامه هم خرڅوی.
هسک څښتن دی هیچاته ددی وس ورنکړی چی دټول افغانستان دملی هویت د ټینګولواغیزمن اوپوخ مورچل ړنګ کړی! پای

زیرک  یار ۱۹ / ۱۱ / ۱۹۹۶

دالیکنه په مجاهد ولس (ناروې)  او افغان ملت (یورپ)کی خپره شوې وه

    ۴ــ ژبه په ټولنه کی، وینه په لابراتوارکی!    

دافغانستان ځینی سیاسی هیوادوالان(سیاسی اتباع) عملاً نه یواځی له دی نه ډه ډه کوی چی کلتوری هیوادوالان(کلتوری اتباع) شی، بلکی حساب هم نه منی. څوک چی حساب نه منی دمساواتوپه منلوکی یی هم شک دی. دایران پخوانی ولسمشر محمدخاتمی اووه(۷) کالونه وړاندی دایران په شمال کی دګرګیانوغونډی ته په خپله ویناکی په دی ټینګاروکړچی:«دراین دنیا نمی توان ازکثرت صرفنظرکرد» (ولولئ:  زیرکیار، ملی ستم، ملیت اوخراسان، لاهور، ملت پریس، ۱۳۸۰لمریز، اپریل ۲۰۰۱ زیږ. خپروونکی: دپښتنی کولتوردودی ټولنه، جرمنی) .
دافغانستان مفکر، غیرتمن اوفقیروزیرمحمدګل مومندچی دکابل ښارپه(اندرابیو) کی زیږیدلی واوپه اتیاکلنی کی دهمدغه ښارد(بریکوټ) دسیمی په یوعادی خټین کرایی کورکی په حق ورسید(۱۳۴۳لمریز، ۱۹۶۴زییږ)، په خپل یوشعرکی د نښی منځ ویشتلی دی:
    نوری ژبی زده کول که دی کمال     خپله ژبه هیرول بی کمالی ده
زماپه نیمګړی اند، په ورورستنی شاهی اساسی قانون(تله ۱۳۴۳، اکتوبر۱۹۶۴) کی دفارسی په ځای  دری ټکی خوندی شو، ددی لپاره چی دشاهی کورنی لپاره اسانتیا راولی. شاهی خیل اودرباریان په پښتوکی امپـړ(نالوستی، بی سواده)وو.په خپله پاچامحمدظاهرشاه اودکورنی نورغړی یی دلړزاندهویت په کړاواخته ووچی په ساپوهنه یانی سایکلوجی کی ورته[297] (سرحدی سړی) وایی. بس پاچاغټ(چم) وکړاوځان یی له رسمی شرم نه په دی خلاص کړچی فارسی ته په اساسی قانون کی دری و وایی. دپاچالپاره درسمی شرم رفع کول مهم وو، نه دملی شرم. اوس خو افغانستان چی د(۹۱۱) له بخولی(فاجعی) سره جوخت پری امپریالیستی سقاوی نازله شوی ده، له ملی شرم نه محروم شوی دی. هرڅه ملی لاړل اودریمه سقاوی راغله .[298] (دمسعوداوربانی سړک الطوایفی ته دوهمه سقاوی ویل کیږی، اپریل ۱۹۹۲ سپټمبر۱۹۹۶. ولولئ: سمسور افغان، دویمه سقاوي. دویم چاپ. خپرندوی:د افغانستان د کلتوري ودې ټولنه-جرمني ۱۳۷۹ل،۲۰۰۱زییز).

هغه مهال چی زه دبرلین په ازادپوهنتون[299] کی دواګپوهنی(سیاسی علومو) استادوم، یوانګریزچی په همدغه پوهنتون کی په کلک ګومان سره دهډپوهنی (ایتنولوجی) استاد و راته ځان راوپیژاند: ده دپروان ولایت په یوه ځانګړی سیمه کی ښایسته ډیروخت په څیړنه تیرکړی و.(زه دلته ددغی سیمی نوم نه اخلم هسی نه چی چاته دسرومال زیان ورسیږی).دغه څیړونکی دیوجومات دمُلاله خولی چی دبچه سقاودوره یی لیدلی وه، یوشعرټیپ کړی وه. زمانه یی هیله وکړه چی که  د دغه مُلا دغږله مخی دغه شعرولیکم اوبیایی ورته په جرمنی وژباړم. همدغسی می وکړل. ددغه شعرسریزبیتونه داسی وو:
سقاونومی یوغل و                     جوړکړی یی سره چل و
بسته پری کوهدامان شو              پارسیوانوخوبایی وه

                      څوورځی پاچاهی وه 

سرداران په تصادفی لحاظ(په وینه) پښتانه وو، خوپه ارادی(کولتوری) لحاظ ورنه داحمدشابابابی کماله لمسیان جوړشوی وو. هغوی دپښتنودکاریکاتورپه څیروو. وزیرمحمدګل مومندبه شلخیانو(لمبربدلو) اوپه پښتوکی لټانوته داسی نغوږه (نصیحت) کاوه: «بابکه! سردارکیږه مه! دپښتوسره پښتووکړه!» دسترګه وراو غوږن(باخبره) محمدګل مومندپه اند، باید ملی ژبه(د ملت داکثریت ژبه اودټول افغانستان دملی پیژاند[هویت] په ټینګولوکی  اغیزمنه ژبه ) په ښونځی، پوهنځی، دولت اواقتصادکی چلن پیداکړی. دهغه د کشرورورعبدالکریم مومندپه حواله داسی راغلی دی: یوه ورځ دمحمدګل مومند سره په ایبکو(سمنګان) کی، د یوملاقات په وخت کی دافغانستان پخوانی پاچامحمدظاهرشاه په فارسی غږیده. خو محمدګل مومندورسره پښتوویله. پاچاورته وویل چی«زه په پښتوپوهیږم خوویلی  یی نه شم» محمدګل مومندورغبرګه کړه چی:«صاحبه! زه هم په فارسی پوهیـږم خو ویلی نه شم» . ولولی زماد۵۵ لیکنوټولګه: زیرکی ویناوی. خپرندوی: پښتویون، نیویارک، امریکا. لاهور، لاهور، ملک پریټینګ پریس ۱۳۸۱ل، ۲۰۰۲م، ۵۶۵ مخونه، دلته ۳۴۱مخ،
کولتوری امپـړتیا(بی سوادی) ددی وس لری چی دیوه ملت دټولنیزی تنستی مزی وشلوی. دافغانستان یوغټ کړکیچ په هغه توپیرراڅرخی چی دسیاسی هیوادوال (تبعه) اوکولتوری هیوادوال ترمنځ عملاً په دولتی رسمی اداروکی لیدل کیږی.
دهیوادوالۍ (تابعیت)[300] مفهوم په حقوقی بریدونوکی خاپوړی کوی، په دی ډول چی څوک په سیاسی ټولنه کی شامل دی اوڅوک ورنه محروم. دکال ۱۹۲۳ په اکتوبر (تله ۱۳۰۲لمریز) کی دافغانستان لومړی لیکلی اساسی قانون(نظامنامه) راووتله. په دغه اساسی قانون اوورپسی دافغانستان په هرلیکلی اساسی قانون کی هیوادوال (افغان تبعه) ته ددی موقع ورکړه شوی ده چی په خپله ټولنه کی د سیاسی هیوادوال(سیاسی تبعه) مقام ته ورسیږی. خوپه افغانستان کی له بدی مرغی ټول ټال غیری پښتون سیاسی هیوادوالان کولتوری هیوادوالان نه دی.
په افغانستان کی کړکیچ په دی کی دی چی سیاسی هیوادوال ته حقوق خوند ورکوی خوله مسولیت نه ډه ډه کوی اوپه رسمی دولتی مقامونوکی په عمل کی ملی رسمی کفایت  نه منی. په بله وینا، په رسمی موسساتی ډګر(دولت) کی یوه ډله بشپـړامتیازلری چی په دولت کی دخپلی ژبی(فارسی دری) انحصارټینګ کړی او مقابل اړخ(اکثریت) له دی نه محروم کړی چی خپله ژبه(پښتو) عملاً لږترلږه د فارسی سره مساوی مقام ته جګه کړی.
ژبه له دی نه ډیره جګه ده چی یواځی اویواځی دپوهاوی(افهام وتفهیم) وسیلی ته راټیټه شی. دسپی غپل یاسونګیدل سړی په خطریاخوښی پوهوی، خودهغه غپلواو یاسونګیدلوته ژبه نشوویلای. ژبه دانسان دمعنوی(غیری مادی) کولتورچینه ده، دزړه اوفګرارمانونه اورازونه په الفاظوکی رانغاړی اوراتلونکونسلونوته یی رسوی. لکه په اینه کی چی دانسان مونه لیدله کیږی، په ژبه کی دمغزواوزړه بی جسمه موجودیت(فکراواحساس) ځلیږی. هو، ژبه دپوهاوی(افهام او تفهیم) لوښی هم دی.
دامریکی دنیواک په چاپیریال کی په افغانستان باندی په ورتپل شوی اساسی قانون (۱۳۸۲ لمریز، ۲۰۰۳ زییږ) کی«پښتواودری د دولت رسمی ژبی دی»(ماده ۱۶)
دلته د(او)ټکی دکلک پام وړدی. د «او» ټکی  مساوی په «یا» نه دی. یانی داساسی قانون دشپاړسمی(۱۶) مادی پورتنی جمله مساوی په دی جمله نه ده: پښتویادری ددولت رسمی ژبه ده؟! خوغیر- پښتون افغانان درسمی دولتی وظیفی په اجرأ  کولوکی له سپین سترګی نه کاراخلی، داساسی قانون دشپاړسمی مادی په ذکرشوی جمله کی د«او» له ټکی نه سترګی پټوی، اوپه دی ډول په خپله رسمی ملی بی کفایتی څپوڼی غوړوی. به کال ۲۰۰۵ کی یوپښتون افغان امریکی ته د ژور نالیستی زده کړولپاره راغلی و. ماټلفونی روغبړاوپیژندګلوی نه وروسته هغه وپوښته چی په کابل کی یی څه وظیفه لرله؟ راغبرګه یی کړه چی دیولوړمقامه افغان ژباړن و ځکه هغه په پښتونه پوهید. زما(زیرک یار) په ګومان دغه لوړ مقامه افغان یو مرستیال ولسمشرو. دغه لوړمقامه فارسیوان افغان یوسیاسی هیوادوال دی چی حقوق خوندورکوی، خوکولتوری هیوادوال نه دی چی زړونه کوشیرکړی.
موخه(هدف) دانه دی چی په دولتی اداروکی یومامورپه یوه رسمی ژبه بسنه کوی ؛ موخه دانه ده چی په دولتی اداروکی به ملی کفایت یاپه دې ژبه کی ښودل کیږی یا په هغه بله کی؛ موخه دانه ده چی په دولتی اداروکی دی ملی کفایت په کلتوری بی کفایتی اوامتیازوچلیږی. موخه دانه ده چی په کلتوری لحاظ بی کفایته یاکم کفایته رسمی ماموردې ژباړن ولری، او په دې ډول دې ملی بی کفایتی  د پیسود لګښت په واسطه تامینه شی.
موخه داده چی ځنځیرونه دی غوڅ شی ـ هغه ځنځیرونه چی ماشومان دملی ټولنی له جوړولونه محروموی، هغه ځنځیرونه چی دمتقابل درناوی(احترام) اوعملی ورورولی ارمان یی شنډکړی هغه ځنځیرونه چی ملی پیژاند(هویت) اوملی شعور ته یی پاټکونه اچولی دی. کولتوری هیوادوالی(تابعیت) واقعی پوهاوی (افهام) ته ښه راغلاست وایی ـ هغه پوهاوی ته چی د«خپل» اود«بل» احساس کوشیروی، متقابل احترام رامنځته کوی، ورورولی غښتلی کوی، اودملی ټولنی په جوړولوکی کواند(فغال) رول لوبوی. په ملی ټولنه کی به هم د سیاسي- حقوقی هیوادوال(تبعه) چغه اوریدل کیږی اوهم  به د کولتوری هیوادوال.[301] وروری به په حساب چلیږی تر هغه چی د سیاسی هیوادوال اوکولتوری هیوادوال ترمنځ امتیاز پای ته ورســـېــــــږي.      ۱۸ / ۴ / ۲۰۰۷

۵ــ پښـتوپه ارګ، جومات، اواساسي قانون کی

 

 

 

دپښتنوواکمنان( که زر ین زي وواوکه خټین زي، که بریښناخیل وواوکه تورتم خیل) عموماً ټول لږوډیرپه دی بی کمالۍ کی سرتیری ووچی په خپل دربارکی خپلی ژبی ته پاټک ونیسی اوپه خپل ټاټوبی کی دملت دمعنوی کلتورداړه ماران شی. دغسی ناوړه اعمال نوردزغم وړنه دی. شلخی تجربی ښیی چی شلخیان د پښتانه حییثیت نه شی ساتلی.
باچاخان دننګرهارولایت په یوه ولسوالی کی میلمه شوی و. یوه سړی ورسره ستړی مشی په پارسی وکړل. په څنګ کی یوبل سړی ورته وویل چی باچاخان خوپښتون دی، په پښتوبه دی ورسره ستړی مشی کړی وای. هغه خپل ځواب په دی ډول ورغبرګ کړ: زموږغټان په کابل کی پارسی وایی. مافکروکړچی باچاخان(فخرافغان) به لکه دنوروغټانوپه شان پښتوپریښی وی اوپه پارسی به اخته شوی وی!
(پټه خزانه) په ۱۳۲۳ لمریزهجری(۱۹۴۴زییز) کی په کابل کی دپښتوټولنی له خواچاپ شوی وه.
اټکل ۳۵ کاله وروسته ښاغلی غلام حضرت کوشان ددی فرصت ومینده چی «د پښتوسره دمینی» له امله د(پټی خزانی) انګریزی ژباړه تکمیله کړی. پټه خزانه په انګریزی ژبه کی هغه مهال په کابل کی چاپ(۱۳۵۸لمریز، ۱۹۷۹زییز) شوه چی رټلی نورمحمدتره کی ارګ په پښتوچلاوه. په دی ډول ښاغلی کوشان ظاهراًد پښتوژبی خدمت وکړ، په باطن کی به پری هسک څښتن پوهیږی. په افغانستان کی به چی داستقلال په جشن پسی جوخت دپښتونستان جشن نمانځل کیده، نودکابل ښاروال(پارسی ژبی افغان ورور) به دکاغذله مخی خپله ویناپه پښتواوروله، خوپه کابل کی به د ارګ مشرانوپه پښتوتلپاتی روژه نیولی وه اوټولی ویناګانی به یی په پارسی کولی. دغه طرزالعمل داسی هم تعبیریدلای شی چی پښتود پښتونستان رسمی ژبه وه اوفارسی دارګ رسمی ژبه وه. په نوروالفاظو: دکابل ښاروال ښاغلی ډاکټرسهیل پښتودکابل ښارپه چاپیریال کی له ښاغلی عبدالمنان دردمند زده کړه ترڅودیوه افغان په حیث خپل ورسپارلی شوی رسمی تمثیلی وظیفه دپښتونستان په جشن کی سرته ورسوی، خود«برادران ارګ» معذرت به داسی معلومیده چی دکابل ښاردوی بی پښتوکړی دی(عذربدترازګناه!) .
مکناټن[302] داړتیاله مخی پښتوزده کړی وه ، خو برادران ارګ په خپل ارګ کی پښتوته داړتیااحساس نه درلود، اوچی په ارګ کی پښتوته اړتیانه وه نود دربارپه دولت کی به ورته ولی اړتیاوی! حمیدکشمیری په خپله«اکبرنامه» (۱۲۶۰ هجری سپوږمیزکال) کی وایی:
  شنیداین سخن لات جنګی تمام       که اموخته بودپشتوکلام
په دی شعرکی دوزیرمحمداکبرخان اومکناټن ترمنځ دخبروپه جریان کی دمکناټن له خوا د وزیرمحمداکبرتیاری انځورشوی دی، او«لات» دلورډ[303] یا سرداریانی مکناټن په مفهوم استعمال شوی دی(ولولی: غوث خیبری، «دبرنس اومکناټن د وژل کیدوپیښی» ، دعوت، پرله پسی ۷۱-۷۲  ګڼه، د ۱۳۷۵  مرغومی، دسمبر۱۹۹۶) .
اټکل څلورنیم کاله وړاندی په(۱۹۹۳) زییځ کال کی یوه سپین ږیری پښتون د امریکی د(لاس انجلس) دښارپه«افغانستان ږغ راډیو» کی مرکه لرله. (اوریدونکو به دټلیفون له لاری پوښتنی اوتبصری کولی اودراډیوله لاری به یی ځوابونه اوریدل) . په ارګ کی دپښتنود قومیانویولرې قومی(یوسپین ږیری سردار صاحب چی پخوایی په کابل کی«کارهای فرهنګی وادبی» سر  ته رسولی وو) په افغانستان ږغ راډیوکی دپښتو(«افغانی») په اوریدلوسره یوڅه بی حوصلی شو. «این مردفاضل»(سردارصاحب) هغه بل سپین ږیری افغان ته چی په«افغانی» (پښتو) یی په افغانستان  ږغ راډیو  کی توضیحات ورکول، په دی الفاظو واګواښیده : «اغای(و) چی پوف میکنی مانمی فهمیم، مردم نمی فهمند، این رادیومردم است و شماپوف کرده راهی استین».دلته لکه چی فاضل سردارصاحب دافغانستان دوګړو داکثریت ژبه(پښتو) د«مردم» ژبه نه ګڼی(«مردم نمی فهمند»)، اونری احتمال لری چی دسردارصاحب دشعورپه تل کی به پښتودپښتونستان رسمی ژبه وی او افغانی به دافغانستان غیری مردمی(یانی درباری) ژبه وی؟! ښاغلي«و» [ «و»می دپښتنومره کچی دنوم د مخفف په څیراستعمال کړی دی] دسردارصاحب په نارواغوښتنی«پوف»(پښتو) زندی کړه، خپلوخبروته یی په«رادیومردم» کی په فارسی ادامه ورکړه، اودفاضل سردارصاحب په خپله ژبه یی دسردارصاحب شعوردحافظ شیرازی په دی شعرټکورکړ:
پدرم روضه رضوان بیک خوشه ګندم بفروخت
ناخلف باشم اګرمنش به جوی نفروشم
(دزیاتومعلوماتولپاره ولولئ: نصرالله نیازی، «اهانت به پشتووپشتون»، ایینه افغانستان شماره مسلسل ۳۴ ،مخونه ۱۵۷ ـ ۱۵۸) .

اعلیحضرت محمدظاهرشاه په افغانستان کی څلویښت(۴۰) کاله واکمن و (۱۹۳۳ زییز تر  ۱۹۷۳). که هغه په کال کی یوځلی(داستقلال دجشن، دپښتونستان دجشن، دنجات د  جشن، دکوچنی اختر اویادلوی اخترپه مناسبت) په پښتوویناکړی وای، نوډیرګومان کوم چی د اعلیحضرت صدراعظمانو، وزیرانو،  جنرالانو،سفیرانواو.... به هم دغه لارخپله کړی وای اوپه دی ډول به له پورته څخه کښته[304] دپښتودزده کړی عملیه په دربارکی له برمتې (یرغمل) څخه خلاصه شوی وای. په دربارکی دپښتویرغمل کیدل اوله دربارڅخه بهرد پارسی وانوخویندواووړونولپاره دپښتوکورسونوجوړول د یوبل سره په کلک ټکر کښی وو. ملی ژبی پښتوپه (پښتوټولنه) کی رسمیت ومینده اودرباراود درباردولت بالعمل پارسی ټولنه وګرځیدل. په دی عملیه کی دپښتانه بچیان په خپل هیواد، په خپل پایتخت، اوپه خپل دربارکی دبی پښتوشویودربارخیلوپه لاس بی پښتوشول،. اودلرې پښتونخوادیوه تکړه څیـړونکی په الفاظو«پښتون په دریم نسل کی ختم» شو. په پارسی وانوخویندواووروڼوچی غیرتمن افغانان دي خپله ژبه ګرانه ده. پښتانه باید له دوی څخه زده کړه وکړی. رټ (کلک، وتلی، جدي) پښتانه باید هغوپښتنوته کلکه پاملرنه وکړی چی د دربارپه بازارکی یی پښتوخرڅه کړی ده اودلستوڼی ماران ګرځیدلی دی.
په شلمه پیړۍ کی افغانستان یوپښتون وزیردرلود چی غیرتمن مسلمان اودتکړه فکرخاوندو. له دی کبله به روغه وی چی دپښتو(ژبی اوپښتونوالی) په هکله دده نظرپه لنډډول دروپیژنم :
«پښتوبابا» (محمدګل مومند) دکابل ښارپه(اندرابیو) کی زیږیدلی واوددغه ښار د (بریکوټ) په سیمه  کی په یوه خټین کرایی کورکی داتیاکلنی په عمرپه حق ورسید(۱۳۴۳لمریز، ۱۹۶۴زییځ). دی سربیره پردی چی وزیرو، اولسی ژوندیی لاره، دتکړه فکرخاوند و، اوعمل یی له نظرڅخه نه پټیده. وزیرمحدګل مومندوایی چی«دپښتودترویج اوتعمیم دپاره په هرډول چی لازم اوممکن وی په یومنظم طور پښتووخوځوله شی، پښتانه ویښ کړی شي.» دلته د«منظم طور» ټکی  د ډیرپام وړ دی. مفکرمحمدګل مومند داسی سپارښتنه کوی چی دپښتنوپوهان دی اهمی چاری لومړی، معمولی چاری ورپسی، اوکیفی اوذوقی شیانوته دی په پای کی پام وکړی پوهان بایدترهرڅه دمخه«سمدلاسه درسی کتابونه» دښونځیواومدرسو دپاره «تالیف اوترجمه کړی». په درسی کتابونوکی دی دزده کوونکوپام«دین، اخلاق، اداب، خپلوخصایلواوملی خصایصوته وشی. دماشومتیانه دی داشیان په زړه اودماغ کی ځای ونیسی، اودپښتانه بچی دی پښتانه شی». دپښتوباباپه انددعلم دزده کړی لپاره مورنی ژبه ډیرارزښت لری. ځکه خودی ټینګارکوی چی«علوم اوفنون درست په پښتوواړوو». محمدګل مومندپښتانه بیزوګان نه ګڼی چی«په هرڅه کی به د نورو پیښی کوو». دی زیاتوی چی«موږ بی نومه اوبی نښی نه یو، ورکوټی ولس هم نه یو. موږداسیاپه مینځ کی دنامه خاوندان یو.... اومهم جغرافیایی موقعیت لرو». محمدګل مومندپه دی واقعیت پوهیږی چی«د فن اوصنایعوله پلوه» پښتانه لویدیزو هیوادونوته دزده کړی لپاره اړدی: «ځمونږدین هم مونږته امرکوی چی(الحکمهَ ضالهَ  المومن اینماوجده اخذه). خوپرته له دغه نه ددوی نورڅه ته اړنه یواونه ښایی چی په هرڅه کی ددوی پيښی وکړو... اوددوی هرڅه په پټوسترګوومنو». محمدګل مومنددحکومت په ماهیت پوه دی اوپه ډاګه وایی چی« حکومت دبی پښتوګۍ له امله اریان دی، اولاره یی ورکه کړی ده! اواولس دبی پښتوګی له لاسه بی پته، خوار، زاراوورک دی؟ ټول دبی پښتوګی په اورسوی یو...» اوس نو پوښتنه داده چی پښتوبابا(محمدګل مومند) «پښتو» څه ته وایی؟ دده په فکرپښتوکه له یوی خوادپښتوژبه ده نوله بلی خوادپښتنودژوند طرز یانی«پښتونولی» ده. «پښتو وییل، پښتوکول، پښتوچلول دی» اولکه«روح په کالبد کی» دپښتنوپه ټولنه کی ارزښت لری. «پښتودین، وطن اوپښتانه اولس ته خدمت دی؟» دمحمدګل مومندپه اند« پښتوزړه وړتوب دی، ځکه پښتانه په دی خبره ایمان لری چی ګټه اوتاوان، عزت اوذلت هرڅه دخدای نه دی. بی دده دارادی نه هیڅوک هیڅ عمل نشی کولای». محمدګل مومندهسک څښتن ته په زاری دی چی پښتانه« په رښتیاسره دخپل کاله اوملک واکمن کړی، دکارسړی په کی شته کړی اودغی بدحالی نه نجات ورکاندی».
محمدګل مومندپه دی فکردی چی دیوه ملت دژبی لری اوبری دهغه د ژوند دبد مرغۍ اونیکمرغۍ سره اړوند لری. « که دیوملت ژبه دبل ملت ژبی ته مغلوبه شوه» نومانایی داده چی« په عین واکداری کی به بی واکه، په عین وطن کی به بی وطنه وی. په خپل وطن کی به غریب اوپردیس وی... خپل به ورته پردی شی ځکه چی په نامه که څه هم خپل وی خوافکار، احساسات، اقوال، اعمال اوافعال یی ، اغوستنه، خواړه یی، ځواک اوژوند یی بشپړیانیمګړی دپردی اودبل وی.... دغسی ملت به ورځ په ورځ چوکیږی ترڅوچی محوه شی». په«لنډ» ډول:«ژبه دملی موجودیت، هوساتوب اوسعادت، دلوړوالی اوجګوالی سټه ده».
ددغه اهمیت له کبله« ژبه بایدوساتله شی، وپالـله شی، ورزوله شی، هارته کړله شی، علمی شی، ادبی شی، په هرحیث سره دملتودرستواړینوته» ځواب ووایی. د مفکرمحمدګل مومندپه فکر«پوه سړی خپل اودبل مال پیژنی... غیرت، لوړهمت، روغه پوهه(عقل سلیم) دغه نه منی اونه پریږدی چی څوک خپل مال خوشی کړی چی وروست شی، ورته نقصان ورسی اوخلک یی ښکاریاپه غلایوسی اوکورتنی لاندی کړی» اود نوکرپه شان« کونډۍ څټي. غیرتمن سړی خپله وچه دپردی په لندو ښه بولی». خوسره له خپلوډیروهڅو، پښتوبابا(محمدګل مومند) دامشروع ارمان دځانه سره ګورته ویوړچی« په درستی پښتون یاڼې(افغانستان) کی پښتو، د پښتانه دحکومت رسمی ژبه شی».
(داقتباساتولپاره ولولی : محمدګل مومند، لنډکی پښتواوپښتونواله، دکابل عمومی مطبعه، ۱۳۳۷ لمریز= م۱۹۵۸/۱۹۵۹؛ محمدګل خان مومند، مرتب همیش خلیل، پیښور، دسمبر ۱۹۹۵،  محمدګل مومند، دپښتودژبی لیاره لیاپښتوصرف اونحو، دبلخ شرکت(رښتیا) له خواپه لاهورکی چاپ شو. بلخ ۱۳۱۷لمریزچی ۱۹۳۸ زییځ کیږی).

 

څه باید وشي؟

۱ ـ تکړه پښتانه بایدیوعلمی اوسیاسی سازمان ولری چی دمحمدګل مومندپه وینا«پښتوپه منظم طوروخوځوله شی» او«پښتانه ویښ کړی شی». زماپه وړاندیزدغه ډول سازمان ته«دپښتوعمل جرګه»[305] ویلی شو. ددغه سازمان غټه وظیفه به داوی چی دپښتوسره پښتووکړی، په ملی ژبه پښتوننګ وکړی. په دغه چوکاټ کی بایددهغوافغانانو، په تیره دهغوپښتنو  کړنو ته کلکه پاملرنه وشی چی په شعوری یاغیری شعوری ډول دملی ژبی پښتو(داکثریت ژبی اودټول افغانستان دملی هویت دساتلوپوخ مورچل) سره بی انصافی کوی.
۲ – په تعلیمی نصاب کی ددینی اودنیوی علوموترمینځ تفاهم اوانډولتوب ته کلکه اړتیاده، ترڅودافغان ملت ملی اودینی هویت خوندی شی اودزمانی دشرایطوپه تناسب دعقل اوابتکارخاوند وګرځی.
۳ – پښتونه یوازی په دولتی میچن کی چلن ته کلکه اړتیالری، بلکه په جومات کی هم بایدغښتلی شی. طالبان دګلستان اوبوستان کتابونه داخلاقیاتودزده کړی له کبله لولی. باید بوستان اوګلستان په پښتوواړول شی. دپیښورپه پښتواکډیمی کی د «ګلستان بزبان پښتو» نسخه لیدل شوی ده. ودی شی چی د روغی ژباړنی په لوری ګټوره وګرځی؟ د«پښتوبوستان اوګلستان» په اکله دی داستاد حبیب الله رفیع سره خبری وشی.
۴ – مسلکی اشخاص دی دی ته راوبلل شی چی په خپل مسلک کی په پښتوژبه د پوهنتون داستعمال لپاره درسی کتابونه اونورموادبرابرکړی.
۵ – پښتوبایدپه ښوونځیواوپوهنتونونوکی دتدریس ژبه وی ترڅوپه دولت کی د کاراودعوامودخدمت لپاره هیڅوک دژبی دمشکل سره مخامخ نه شی. دپښتودعلمی کیدلولپاره بایدپښتانه له ماشومتوب څخه انګریزی په ښوونځی کی زده کړی.
۶ – دپښتوکلتوری ـ هنری اړخ یانی ټنګ ټکور(موسیقی)، ملی اتڼ، انځورونو، اوډراموته پاملرنه حتمی ده.
۷ ـ د دولت اوحکومت مشران بایدرسمی ویناګانی اومرکی په پښتووکړی اوپه تړونونو(قراردادونو) کی دی دپښتومتن هم داتباروړوښودل شی.
۸ ـ دپښتولیک یالیک لاری یوکولو(املایی یوشان والی) ته کلکه اړتیاده. که هر څوک په خپل سردخپل کلی یاسیمی پښتولیکی، نودنورولپاره به ناشونی وی چی د یوی پښتوپرځای«پښتوګانی» زده کړی. دهرچاخوښه چی یوټکی څنګه تلفظ کوی، خوغټه خبره داده چی ذکرشوی ټکی په یوه شکل ولیکل شی. یانی: ویل یی ستاخولیکل یی دټولو!
دبیلګی په توګه«زموږ، زمونږ، ځموږ، زمنګ، ځمنګ» ټکو ته ستاسې پام راګرځوم:  «زومږ»، «ځمو ږ»،«زمنګ»او «ځمنګ» هریوټکی څلور(۴) توری لری اولیکل یی(د «زمونږ» او «ځمونږ» په تناسب) لږځای اولږوخت نیسی، یانی دلیک لاری داقتصادله نظره اغیزمن دی. که دټایب اوچاپ لپاره د کمپیوټردتورودړه[306] په کارولویږی، نوګومان کوم چی د«زمنګ» او«زموږ» لیکل به له نورواسان وی؟ زه دومره وایم چی پښتودی دکمپیوترسره پوخلاشی. ودی شی چی په دی اکله دپښتود ژبی اود کمپیوتردمتخصصینوله خواکلک او غبرګ ګامونه واخیستل شی.
۹ - « دپښتوعمل جرګه» بایدزرترزره« دپښتودتفکربانک»[307]   جوړکړی او په بیلابیلوچاروکی دی ورڅخه نظریی اومشوری وغوښتل شی. پښتانه له بل هر چاڅخه دی ته ډیراړدی چی دزمانی دشرایطوپه کچ  ویښ شی اودفکرپه ډګرکی سیالۍ ته چمتوشی.
۱۰ – په اساسی قانون کی دیوی ژبی«ملی» یا«رسمی» حیثیت خوندی کول یو قانونی – رسمی ټینګاردی چی ددولت په اداری، تعلیمی، اقتصادی، اوتبلیغاتو عملیاتوکی دهغی ژبی دچلن لپاره دیولیکلی سند اهمیت لرلی شی. په اساسی قانون کی بایدپښتودافغانستان رسمی ژبه وبلل شی اوحکومت دی ته اړشی چی په دغه لارکی عملی ګامونه واخلی. خو که په عین وخت کښی« دپښتوعمل جرګه » فعاله نه وی، نوداساسی قانون ټینګاربه هغسی پنچرشی لکه پخواچی یوی تشې خبری ته راټیټ شوی و.
که په پای کی زماڅخه پوښتنه وشی چی په ټول افغانستان کی دپښتوپه رسمی کیدا باندی په اساسی قانون کی ټینګارغواړم اوکه دپښتو  چلن په ارګ کی؟ دتیرو ترخوتجربوڅخه دزده کړی په مټ زما(زیرک یار) ځواب داسی دی:
« زه پښتوپه ارګ کی غواړم ځکه بی پښتوارګ دپښتومرګ دی؟!»

دربار(حکومتي مرکز)چی بی پښتووی، نوپښتوبه درسمی کیداپه لوری له ټولنیزاتبار[308] څخه لویدلی وی اوډیره به ناشونی وی چی ددرباردفتر، مطبوعات، دزده کړی موسسی، بازار اونورراشه درشه[309] دملی ژبی دپرمختګ لپاره روغ چاپـیریال جوړکړی شی.

 

 پـــــای


ډاکټرزیرک یار

 

د نومبر۱۲، ۱۹۹۷ زییځ کال

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۶ــ پـښــتوپه ګوانتاناموکی اوفارسی په ارګ کی

 

سروکارد خلګودی له ژبی دسرکارسره

کــلــه به غــریبه پښـتوژبه دسرکارشی

(ګومان کوم دارواښاد استاذ «ګل پاچاالفت» شعردی. زیرکیار)

 

زماپه اند،ترنن پوری دوه پښتون ساپوهان دپښتونازولی دی: یویی پوهاند بها الدین مجروح دی چی دساپوهنی اوفلسفی په بریدونوکی دنیمی شپی لاروی شوی و، اومابه ورته شپـږویشت(۲۶) کالونه وړاندی دکال(۱۹۸۰) په می کی په پیښورکی غلي غلي شان امیرالمنورین وایه. دامریکی یوتیزفکری ټوکی لیکوال پی جی اورورک[310] له نن نه(۲۹/۴/۲۰۰۶) پنځلس کالونه وړاندی په کال(۱۹۹۱) کی لیکلی ووچی امریکی بهرنی سیاست نه لاره. خودلومړی ځل لپاره یی بهرنی سیاست دافغانانوپه جهادکی ومیند. ددی لپاره چی دامریکی بهرنی سیاست له نږدی وویني، بایداورورک[311] په خپله جهاد ووینی چی څرنګه چلیده. په کال (۱۹۸۹) کی یی جهاد  په پیښور/پښتونخوا کی ولید اودی پایلی ته ورسید چی افغانستان تقریباً یوروڼ اندی «منور» لاره خوهغه هم ووژل شو«اوداسی نور».(ولولی زمادچاپ لاندی کتاب، په دی سرلیک:« د نــوی سیـا ســت الجبره»).[312]
دویم پښتون ساپوه ډاکټرماماوچی زه یی دساپوهنی اوپښتونوالی خان ګڼم. په پښتنی ټولنه کی خان دپګړی خاوند اووتلی سړی ته هم وای. کیدای شی له همدی امله به خوشحال خټک بابا دپګړۍ سړی په شمارګڼلی وی. له نن نږدی شپږویشت(۲۶) کالونه وړاندی دکال نولس سوه اتیا(۱۹۸۰) په نیمایی کی، زه له پيـښورنه فرانکفورت ښار(دهغه مهال لویدیزجرمنی) ته کډوال شوم. یوڅوورځی وروسته ډاکټرماماله ستوری له  کولن ښارنه فرانکفورت ښارته زمادستړی مشی لپاره راغی. زموږ په ښایسته اوږده خواله کی، دلته دډاکټرمامادوه(۲) پوښتنی اوزمادوه ځوابونه پام وړګڼم: ویی پوښتلم چی باچاخان څه ویل؟ ورغبرګه می کړه چی دباچاخان په وینا «داد روس اوامریکن جنګ دی.» ویی پوښتلم چی زه ولی له کابل نه پيښورته لاړم اوبیا د یوی میاشتی په اوږدوکی له پــيـښورنه لویدیزجرمنی ته کډوال شوم؟ ورته ومی ویل چی له کابل نه مې تن راخلاص کړاوله پيـښورنه مې سر(داهغه مهال وچی نږدی شپږمیاشتی وړاندی دکال ۱۹۷۹په پای کی شوروی پوځونوپه افغانستان یرغل کړی واوپه پيښورکی هم سیاسی خیرات مخ په تودیدلوو). له نن نه اټکل اته دیرش(۳۸) کالونه وړاندی، دکال ۱۹۶۸په شاوخواکی مادافغانانوپه یوه غونډه کی کبیرجان ته په ناڅاپی ډول«ماما» ووایه. ده هم سمدلاسه په خوریي ونازولم. داهغه مهال وچی موږدواړه دلویدیزجرمنی په ګویتي پوهنتون کی پوهیدونکی(محصلین) وو. له همهغی ورځی راهیسی زه یی خوریی یم اودی می ماما. کــله چــــی کبیرماما د ساپوهنی ډاکترشو، ماهم پریکړه وکړه چی خپل درناوی ورته په«ډاکټرماما» وړاندی کړم. ډاکټرماما(کبیرمردادخیل ستوری) یودیرش (۳۱) کالونه وړاندی، په زییږکال ۱۹۷۵ کی دکړنی دساپوهنی دنړی والی ټولنی (انیټرنیشل اسوسییشن اف اپلایدسایکلوجی) غړیتوب لاسته راوړ.

مادډاکټرماماستوری دری(۳) کتابونه لوستلی دی: «د قلم توره»، «دهوښیارتیاتـله» او«ژب سا پوهنه». دری واړه کتابونه په پیښورکی«دپښتونخوادپوهنی دیرې» له خواخپاره شوی دی. دهوښیارتیاتله اوژب  ساپوهنه دډاکټرماماهغه پوهنیزکتابونه دی چی دلومړی ځل لپاره یی پکی ساپوهنه(سایکالوجی) دپښتوژبی دبډاینی بهیرته ورننویستلی ده.
زمادمعلوماتوله مخی، ډاکټرماماستوری په لره پښتونخواکی لږترلږه هغومره اغیزمن دوستان لری لکه په بره پښتونخواکی چی یی لری.
دډاکترماماستوری دغه سړیتوب دهغه دسیاسی سترګه ورتیاغټه ځانګړتیاښیی. د شورویانوله یرغل راوروسته ترنن پوری شپـږویشت(۲۶) کلن پیرد جاکړپه شان پښتون وهلی دی. ډاکټرماماستوری دملی سیاست هغه ګوربت وچی دلراوبرپښتون د یووالی په کلکوالی یی وزری غوړولی وی. «دقلم توره» دډاکټرماماستوری د شعرونوټولګه ده، په ماباندی یی د«یوټـبر» شعرډیراغیزوکړ، ځکه په دی شعرکی ډاکترماماسیاست ته دساپوهنی چلونه(مینه، خپلوی، هویت) ورښیی:


یـــوه ورځـــې چــا ویلـــې                    چی اسمان ته مې کتلــې
یوه غـټه وریځـه راغــله                       دوه وړې یـی ښکلــولې
وړې شوې غټې کی غیبې                     بــیاموســترګونه لید لـې
ښکاري داوې کوچنئ وریځې                چــی دمورغیږې ته تللې
دیـــوکور د یـــوټـــبر وی                     د یــوبل نــه ځـــاریدلـې
چی همجنس وي جمع کیږی                  عــقــل کـــله بیـــلــولـې
په ویـشلی پښتون قام یــــی                    ستوری اوښکې تویولې

 

تیرکال(۲۰۰۵) می د ډاکټرماماستوری سره ټلفونی خواله وکړه. غږیی غړند څرګندیده. راته ویی ویل چی زړه یی بی وسه شوی و. ددی لپاره چی په زړه  یې زور رانشی، له سیاسی خوالې می نوکې ډه ډه وکړه. د ده شــعری ټولــګه می وستایله، په تیره د«یوټبر» شعر. ورزیاته می کړه چی دغه شعرزما د سایـیزوپـیښودواړه مرکزونه(ماغزه اوزړه) ټکوروي. ډاکټرماماراته په خنداکی وویل چی که زه ورته هغه یوه«لنډه جمله» ورکړم، دی به یې په بدل کی راته خپله ټوله شعری ټولګه راکړي. له هغی لنډی جملی نه یی مطلب زماداچغه(شعار) وه:
«بې پښتوارګ دپښتنومرګ دی!» ورغبرګه می ګړه چی ګوره ماما«دغټې کټۍ دماستو» چل راسره ونکړی.«دغټی کاټۍ ماسته» هغه ټکي ووچی ډاکټرمامایی د زړه له کومی د خندامیلمه کړ. ډاکټرماما راته په جرمنی کی دغټې کټۍ د ماستو کیسه داسی کړی وه:
یوې کونړئ موربه خپلوهغوماشومانوته چی په کورکی به یی چغې او کوکې ویستلې، ټینګ ماسته ورکول. خوهلته یی یوبل غلی ځوی هم و. نورو ماشومانو چی ماسته خوړل، موربه هغه غلی ځوی ته په لوړغـږوویل چی هغه ته به دغټې کټۍ ماسته ورکوي! غلي ځوی له ښایسته اوږدی مودی وروسته پوه شو چی ماسته یی نه ووخوړلی، بلکه شلومبې (تروې) یی څښلی وې. بله ورځ غلي ځوی وچولی تریونیولی و. مورپری پوه شوه. سم دلاسه یی له ټینګوماستویوغټ کنډولی ورکړ، خوغلي ځوی یی په ژړالاس پورې کړ. موریی دځان سره ګوریدله چی غلي ځوی یی ولې ژړل. غلي ځوی په تیره ژړاکی هغې ته وویل چی د ټینګوماستو د کنډولي سره دې دغټې کټۍ نوم هم واخلي. وروسته له دې همدغه غلی ماشوم د ټینګوماستود کټۍ واکمن شواوهغو نورو خویندو وروڼو ته یی دغټې کټۍ ماسته ورپریښودل. په ټلیفوني خواله کی می ډاکټرماماته وویل چی اوس

امریکه پښتنوته په افغانستان کی دغټې کټۍ ماسته («کوچنی مشر» جلالت چپن حامد کرزی + «تش مشر»  اعلیحضرت محمد ظاهرشاه) ورکوي.
زماله هغی«لنډی جملې» نه چی ډاکټر ماما ستوری راسره په خپله شعري ټولګه مارچه کوله، زه پوه شوم چی زمامنلی  دوست ډاکټر کبیر میرداد خیل ستوری   دناروغی په حال کی هم دپښتوپتنګ و. په ټوکه کی می ورته وویل: پخوانی پاچااوحامدکرزی وایی چی دوی خوخلکیان نه دی چی په ارګ کی یې هم پښتو ویله اوهم یی پکی اتڼونه کول! ډاکټرماما وپوښتلم چی څه به کیږی؟ ورغبرګه می کړه چی پښتوله ارګ نه شړل شوی ده، خوپه ګوانتاناموکی لکه چی رسمی ژبه شی؟ دی خبری ته دډاکټرماما خوله ګوړی ګوړی شوه، ډیریی وخندل، اوزیاته یی کړه چی زه هم دپوهاند...په شان هرڅه ته یودلیل راوباسم.
دخوالی په اوږدوکی می ورزیاته کړه چی په افغانستان باندی دامریکی دیرغل په لومړیو  وختونوکی دامریکی دملی امنیت دجرګی په بحثونوکی پخوانی پاچا محمدظاهرشاه«تش مشر»(فیګرهیډ) اوحامدکرزی«کوچنی مشر»(مایـنر ټرایبَل لیډر) ګڼل شوی وو. امریکی  غوښتل چی دافغانستان وګړواکثریت(پښتانه) دظاهرخان اوکرزی په واسطه وغولوی اوله دی لاری په افغانستان کی دکلکی ملی ټولنی رامنځته کیدلوته پاټک واچوی. داوه زمااودډاکترماماوروستنی خواله. اوس نوپوښتنه داده چی ډاکټرماما کبیرمیرداد خیل ستوری څه ډول سیاسی شخصیت و؟
ډاکټرماماستوری هغه پښتون عالم وچی دنظرپه کچه ډیردعمل خاوندو. که په پیښورکی یې دپښتونخوادپوهنی دیره توده ساتله، نوپه جرمنی کی یی د ملی  سیاست دیره پالـله. ډاکټرماماکبیرمیرداد خیل ستوری د خپلې مړینې پورې د «پشتون سوشل دیموکراتیک پارټي» یانې د «پښتنود ټولنیز ولسولیز ګوند»[313] مشرواود دې ګوند د بنسټ ایښودونکو مخکښانو چورلیز (محور) یې جوړکړی و. .
که دشاعری په نړی کی په ډاکټرماماستوری باندی داجمل خټک دګل بڼ وږمه لګیدلی وه، نوپه سیاست کی یانی دپښتنودیووالی، خپلواکی اوسوکالی لپاره ور باندی دباچاخان(فخرافغان) د نظراوعمل پیرزوینه شوی وه. پښتوژبه د ډاکټرماما ستوری لیلاوه. په افغانستان کی د ملی ټولنی جوړیدل بی له ملی پیژاند(هویت) ناشونی کاردی، اوملی پیژاندپه پښتوژبه رامنځته کیدلی اوټینکیدلی شی، نه په بل څه! په پښتوژبه کی دافغانستان سره کلکه ژمنه خوندی شوی ده. دافغانستان نوری خوږی ژبی دغه تومنه نه لری. په افغانستان کی دملی ټولنی دجوړیدلوپه اړوندکی ډاکټرماماکبیرمیردادخیل ستوری هغه لارخپله کړی ده چی دافغانستان مفکراوفقیر وزیرمحمدګل مومندیی سپارښتنه کړی وه – هغه وزیرچی دکابل ښارپه بریکوټ کی یی په یوه خټین کرایی کورکی سا وختله، په هغه خټین کورکی چی عبدالعزیز خاوری به «پښتوارګ» ګاڼه.
د ډاکټرماماستوری له برکته، پښتون سوشل دموکراټیک ګوند په یوډول سیاسی دیره واوښت چی دهرډول سیاسی  یا دینی پښتون درناوی پکی کیږی. ډاکټرماما کبیرمیرداد خیل ستوری په هډپښتون، په پرګنه یوسفزی، اوپه ټبرمیردادخیل دی. ډاکټرماماستوری دبری پښتونخوا د کونړپه تـنر نومې کلی کی زیـږیدلی واوپه جرمنی کی یی د زییږکال ۲۰۰۶داپریل په څلورمه نیټه چی د ګل دورځی سره سمون خوری له نړی سترګی پټې کړې. هسک څښتن دې پرې ورحمیږی. زه د ډاکټرماماکبیر میردادخیل ستوری درنی کورنی اودپښتنودټولنیزولسولیزګوندپاتی مشرتابه ته خواخوږی اوتسلیت وړاندی کوم. منلی ډاکټرماماستوری دملی سیاست سترګور، زړه وراونوښتګرشخصیت و. له هغه نه پښتنوته ډیرڅه په میراث اوارمان ورسیدل. زماپه اند، اوس دپښتنودټولنیزولسولیز ګونــــد مــــــسولیت  دی چی د خـــــــپل جرګه مارمشــرارواښــاد ډاکټرماما کـبیرمیردادخیل ســــــــتوري په کړنــــــــلار وخـــــوځــــــیږی.

     

 ډاکټررحمت ربی زیرک یار   
                                                    
                                                         

  د کلیفورنیا ایالت، د توزنداُکس  (زرڅیړۍ) ښار.

  پای: ۲۹ اپریل ۲۰۰۶

 

 

 

 

 

 

                                                            

 

۷ــ ژب ســـیاســت او ژب پــلان: مــــلي او رســــمي ژبـــې

 

 

 

نـنـتـــــــــــــــــــوځ

 

« قوهٌ الانسان فی عقله ولسانه» دپوهنی دډاکټراوستلر د پنډکتاب سریزه په دغه عربی مقوله پیل شوی ده.[314] « ډاکټرولسترپه شپږویشت(۲۶) ژبوپوهیږی او کتاب یی «دنړۍ» دغټوژبولومړنی تاریخ دی.
پښتوبابامحمدګل مومند دافغانستان هغه ولسی اوفقیروزیروچی دکابل دښارد بریکوټ په سیمه کی یی په عادی خټین کرایی کورکی په اتیاکلنی کی ساوختله (۱۳۴۳لمریز۱۹۶۴زیـیزکال). هغه دژبی په اهمیت پوهیده، دټول افغان دپیژاند (هویت) دساتنی لپاره یی پښتویوپوخ مورچل ګاڼه، اوله دی امله یی دملی ژبی  پښتوپه تعمیم اوترویج ټینګارکاوه.
مفکرمحمدګل مومندپه دی فکروچی دیوه ملت د ژبی لری اوبری دهغه د ژوند د بدمرغی اونیکمرغی سره تړاو لری: « که د یوه ملت ژبه د بل ملت ژبی ته مغلوبه شوه» نومانایی داده چی:«په عین واکدارۍ کی به بی واکه، په عین وطن کی بی وطنه وی. په خپل وطن کی به غریب اوپردیس وی... خپل به ورته پردی شی ځکه چی په نامه که څه هم خپل وی خوافکار، احساسات، اقوال، اعمال اوافعال یی، اغوستنه، خواړه یی، ځواک اوژوندیی بشپـړلیانیمګړی دپردی اود بل وی.... دغسی ملت به ورځ په ورځ چوکیږی ترڅوچی محوه شی.»  په«لــنــډ»
ډول: «ژبه د ملــی موجودیت، هوســاتـوب اوســعاد ت، دلوړوالــی اوجــګوالــی ســټه ده.» ددغــه اهمـیت له امــله«ژبـه بایــدوساتــله شی، وپالـله شی، وروزلــه شــی، ارتــه کړلــه شــی، علمــــی شـــی، ادبــــی شــی، په هرحیث ســره د ملت درســتواړیــنوته» ځواب ووایی. دمفکروزیر محمدګل موندپه اند، «پوه سړی خپل اودبل مال پــیژنی....غیرت، لوړهمت، روغه پوهه(عقل سلیم) دغه نه منی اونه پریږدی چی څوک خپل مال خوشې کړی چی وروست شی، ورته نقصان ورسی اوخلک یی ښکاره لیاپه غلایوسی اوکورتنی لاندی کړی.»(مـحـمـد ګــل   مـومـند،دپښتوژبی لیاره لیاپښتوصرف اونحو. د بلخ شرکت[رښتـیا]له خوا په لاهور کې چاپ شو،بلخ ۱۳۱۷لمریز= ۱۹۳۸ زییز). تراوسه زموږپوهه داده چی انسانان له بل هرټولنیزموجودنه زیات سیاســی ژوي دي. پــه طبعیت کــی هرشی ګټوره وظیفه لری، اوانسانان یواځینــی ژوی دی چــی طبعیت وربــانــدی دویناپیرزوینه کړی ده. که ژبه نه وای، فکربه ځانله  وای. که ژبه نه وای، تاریخ به چیری اوڅه وای. داژبه وه چی تاریخ پکی خوندی شو، او داژبــه وه چــی فــکرپکــی څرګنـد شو.
دتاریخ یوپوهاند داستادانوپه یوه غونډه کی ویلی وو چی تاریخ «جهانی اوبنیادی دی» :[315]  دژبـپوهنی یواستادورسره سـروخوځاوه، خویوه  پخه پوښتــنه یی هم وروتوغوله: «بی له ژبی به تاریخ څنګه ثبت اوتفسیرشی؟». هو، بی له ژبی تاریخ نه تـثبـیتـید لی شی اونه یی تفسیرکید لی شی. ژبی دانسان په دی ظرفیت یااستعداد کی چی ځان وپیژنی اومجرد[316] فکروکړی لږترلږه اسانتیاراوستلی ده. دژبی منشأ لاتراوسه روغه نه ده معلومه، خودلرغون پوهنی شواهد دیته  ګوته نیسی چی دژبی پواسطه پوهاوی[317] به نږدی دوه سوه زره(۲۰۰۰۰۰) کلونه وړاندی را منځته شوی وی. ښایی له دی امله به ژبپوه روزین[318] له نن نه شپږکاله وړاندی په زییږ کال(۲۰۰۲) کی ویلی وی چی«ژبه پیل دی اودهغه څه برخه ده چی موږڅوک یو»:[319]

له دینه چی« ژبه پیل دی» سړی داسی هم پوهیدلای شی چی ژبه نه یواځی د پوهاوی وسیله ده، بلکی دځان پیژندنی اوهویت منشأ هم ده(«دهغه څه برخه ده چی موږڅوک یو»).


که له یوی خواژبه لوښی(وسیله) ده دپوهاوی لپاره، نوله بلی خواژبه تړون دی اوغوټه[320] ده دپیژاند«هویت» لپاره. ژبه له یوی بلی ځانګړتیاهم ځان نشی خلاصولی. هغه داچی له ژبی نه دټولنیزتوپیراواتبارلوښی هم جوړیدلی شی.[321] د ژبی درسمی کیدا یانی حکومتی کیدا په عملیه کی دټولنیزتوپیراوټولنیزمقام تومنه پرته ده. دبیلګی په ډول سینګاپوریوکوچنی ښاری دولت دی چی څلورنیم میلیونه وګړی لری(۲۰۰۷) اوڅلوررسمی ژبی لری. انګریزی، ملای[322] ماندارین (چینایی) اوتمیل. هغه سینګاپوریان چی په انګریزی ژبه کی لاس لری، عموماًپه سیاست اواقتصادکی دغټی برخی خاوندان دی:[323]
سره له دی چی په سینګاپورکی چینایان ډیره کیان(۷۷ سلنی) دی ملای ژبه ددغه هیوادملی ژبه ده، دسینګاپوریانودپیژاند(هویت) اواحساس ژبه ده. داسر ییلوددولت په جوړولو(می ۱۹۴۸) اودملی احساس په پیاوړي کولوکی د عبری ژبی را ژوندی کولو ستررول لوبولی دی، اودعبری ژبی په ساتـنـه کی یهودی دین ستر  رول لوبولی دی. د سینګاپوراواسراییلوپه ژب سیاست(لنګویج پالیسي)[324] به وروسته وږغیږم. 

(الف)ــ ملي او رسمي ژبه 

دملی اورسمی ژبی ترمنځ په توپیرکی پخپله دامریکی سترڅارنوال اودبندیانود عذابونویوغټ پلوي حقوق پوه البرتوګونزالیس[325] ښکیل شوی و(۲۲ می ۲۰۰۶). اوس په امریکه کی ځینی خلک په دی پسی اړم شوی دی چی انګریزی ژبه د اساسی قانون دتعدیل له لاری رسمی[326] ژبه کړی. دنوروهیوادونودخلکوپه شان، امریکایان ګډقومی نیکونه اوګډتاریخی احساس نلری. دګډ دین احساس هم پکی غښتلی نه دی. ښایی له دی امله دخپل پیژاندلپاره انګریزی ژبی ته مخ وراړوی. دامریکی سترڅارنوال ګوانزالیس تیروت اوپه خپله توضیح کی یی ملی ژبه د رسمی ژبی په ځای وکاروله. ګوانزالیس راپورترانوته وویل چی«ولسمشر(ډبلیو جورج بوش) هیڅکله ددی ملاتړنه دی کړی چی انګریزی دی ملی ژبه شی»:[327]  په همدغه ورځ(۲۲ می ۲۰۰۶) لږوروسته سپینی ماڼی خپل سپیناوی وکړ:[328] 
هغه ولس چی خپل دولت یی نه وی جوړکړی، رسمی ژبه نه لری، خوپه مقابل کی یی ملی ژبه لری. که یوولس دخپلواکی په جګړه یوه ژبه کارولی وی، همغه ژبه یی چی بالعمل دملت کیدنی هویتی چینه ده، دخپلواکی په ګټلوسره اودخپل ملت په جوړولوسره درسمی ژبی وظیفه هم په غاړه اخلی. دبیلګی په ډول دوه هیوادونوته ګوته نیسم: دامریکی په اساسی قانون کی دملی یارسمی ژبی په اکله هیڅ نه شته. خودخپلواکی اعلامیه(جولای ۱۷۷۶) اودوه اساسی قوانین یی په انګریزي ژبه لیکل شوي وو( د کنفیډریشن مادې په نومبر ۱۷۷۷کې،او اساسي قانون  چی ترنن پوری چلیږی په ۱۷۸۷ زییزکال کی). له دې امله انګریزی په امریکه کی طبعاً ملی اوبالعمل رسمی ژبه ده. بل مثال په افریقاکی د تازه جوړشوی دولت دی. په ایریتریا[329] کی چی نهه قومونه پکی ژوندکوی دیونیسف[330] (۱۹۹۴) دمعلوماتوله مخی  د(تیګریګنا)[331] قوم پکی ترټولوډیروګړی لری. خوهلته دیوه قوم ژبه هم  رسمی ژبه نه ده ګڼل شوی، ددی لپاره چی دژبوکړکیچ رامنځته نشی. ددی په مقابل کی کیسواهیلی[332] ددغه هیوادملی ژبه منل شوی ده، دلیل یی دادی چی کیسواهیلی دخپلواکی په جګړه کی دسیاسی سروالی پټی دراشی درشی ژبه  وه.[333]
رسمی ژبه هغه ژبه ده چی حکومت پری چلیږی اوپه حکومت کی چلیږی. رسمی ژبه هغه ژبه ده چی حکومت رسمی اعلان کړی وی، اویایی عملاًدخپلو وظیفواومسولیتونوپه ادا کولوکی کارولی وی(لکه په تړونونوکی، په قوانینوکی، په محکموکی، په ګډواعلامیوکی، اوپه سیاسی دریځونوکی). رسمی ژبه هغه ژبه ده چی ددولت دشتون په حالت کی رامنځته کیږی، یانی حکومت یی اعلاموی اویاپه یوډول ښیی چی دغه ژبه دهغه ملت ژبه ده چی ددولت دحاکمیت لاندی وی:[334]
په تاریخ کی یوه استثناهم شته. په داسی حال کی چی یهودانوپه فلسطین کی دولت نه لاره، دیوی سیاسی ډلی[335] په څیردهغوی ژبه عبری[336] په فلسطین کی د انګریزی اوعربی ژبوبه شان دبرتانوی واکمنانوله خوارسمی اعلان شوه. په زییږکال (۱۹۲۲) کی فلسطین دملتونودټولنی[337] دپریکړی له مخی دبرتانیی په حاکمیت (قیمومت)  [338] کی ورغی:[339]

رسمی ژبه دحکومت په ورځنی فعالیت کی کارول کیږی اویواورګاړي ته ورته ده چی له یوبندرنه یوښارته مالونه رسوی؛ یولوښی (وسیله) دی چی دحکومت کارونه سرته  رسوی(په  پارلمان کی قوانین، په محکمه کی د قوانینو تفسیر او   تطبیق، دفورمواو لایحوجوړول، داساسی قانون تعدیل ، داساسی قانون تفسیر، عسکری اوملکی اداره، عسکری اوملکی تعلیم اوتربیه، تړونونه

... اواعلامیی).
ددولت شتون دیوی ژبی درسمیت لپاره عموماً اساسی شرط دی. وړاندی له دولت نه رسمی ژبه نشته، خوملی ژبه شته. دیوه دولت په رسمی سندکی چی رسمی ژبه نه وی ښودل شوی، ملی ژبه یی رسمی ژبه ده لکه په اندونیزیاکی. په اندونیزیا کی له پنځه نیم سوه نه زیاتی ژبی اولهجی شته. بهاسااندونیزیا[340] په اساسی قانون کی داندونیزیا«ملی ژبه» ده چی په تجارتی، تربیوی اوحکومتی چاروکی چلیږی.

ملی ژبه هغه یوه ده چی دیوملت ډیرکیان پری غږیږی اودملت لپاره داصالت[341] او پیژاند(هویت) ارزښت لري. ملی ژبه له تاریخی احساس اوویاړه ډکه تیره زمانه منعکسوی. ملی ژبه دملی بیرغ اوملی ترانی په شان د سمبول مقام لری. ملی ژبه دهمغه ملت  کلتوری ماهیت اواتبارښیی. ملی ژبه دخلکوپه منځ کی دملی تړون احساس اوژمنه منعکسوی. ملی ژبه په خلکوکی دواحدملت احساس غښتلی کوی. ملی ژبه خلکوته خوندورکوی اوزړونه کوشیروی، اوپه اوږده ډګرکی دملی ټولنی په را منځته کیدلوکی اسانتیاراولی. ملی ژبه د«ویلی کیدلوبټۍ » ده. امریکی ته[342]   دویلی کیدابټۍ وایی. زماپه اند، په ټولنیزلحاظ امریکی ته «دسلاتی کنډولی» ویلی شوځکه چی ټول ټال امریکه دبیلابیلونژادونودسلاتی کنډولی ته ورته ده. خوپخپله انګریزی ژبه پکی هغی بټۍ ته ورته ده چی بیلابیل نژادونه په ښوونځی اوپوهنځی کی په کلتوری لحاظ ویلی کوی اوراتلونکی تړون او بریالیتوب ته یی سیخوی. یوهیواد چی ملی ژبه ونلری، دملی دولت په کفایت کی به  یی شک وی. یوهیوادچی ملی ژبه ونلری، ملت به یی دیتیم احساس کوی. پردۍ ژبه ملی ژبه کیدلی نشی، خورسمی ژبه کیدلی شی. ملی ژبه عمومی تړونکی او کوشیرونکی ژبه ده. ملی ژبه اصلاً دملی کلتوربرخه ده، نه ددفتری کلتور. ملی ژبه دولتونه زیږوی، اودولتونه رسمی ژبه غوره کوی. هغه دولتونه نیکمرغه دی چی رسمی ژبه یی په ولس ګرانه وی، یانی ملی اورسمی ژبه یی یوه وی. هغه دولتونه نیکمرغه دی چی رسمی ژبه یی دملی ژبی په خدمت اوپالنه کی وی. هغه دولتونه نیکمرغه دی چی په رسمی ژبه کی یی دبل دولت لاس نه وی. هغه دولت بدمرغه دی چی رسمی ژبه یی دملی ژبی سره په ټکرکی کوی.
په کامرون کی انګریزی اوفرانسوی دواړه رسمی ژبی دی، اوپاتی نوری دهیواد خپلی ژبی ملی ژبی دی. که دیوه هیوادپه اساسی قانون کی یوه ژبه ملی ګڼل شوی وی، مطلب ورنه رسمی ژبه هم ده. په سعودی عربستان کی په یوه مشخص سند کی لیکل شوی اساسی قانون نشته، خوعملاًعربی دهیوادملی ، رسمی اودینی ژبه ده. د ایران داسلامی جمهوریت په اساسی قانون(۱۹۸۹) کی راغلی دی: «زبان وخط رسمی ومشترک مردم ایران فارسی است. اسنادومکاتبات ومتون رسمی وکتب درسی بایدبه این زبان وخط باشد.» اټکل پنځوس سلنی(۵۰٪) ایرانیان په فارسی غږیږی. بله نیمایی یی په ترکی، عربی، کردی، اوبلوڅی ژبوغږیـږی. عربی سره له دی چی دسپیڅلی قران اومبارکوحد یثونوژبه ده، دایران په اسلامی جمهوریت کی رسمی ژبه نه ده.
اروپایی اتحاد[343] درویشت(۲۳) رسمی ژبی لری. فنلنډ دوه(۲) ملی ژبی لری: سوامی (فیني ژبه)اوفینلندز سوینسکا [344]یانی فنلنډی سویډنی. په فنلنډکی سویډنی ژبه چی شپږسلنی (۶٪) ویونکی لری، ددغه هیوادپه هرځای کی اتبارلری. په مقابل کی یی فنلنډی ژبه چی دوه نوی سلنی(۹۲٪) ویونکی لری، په ارته کچه کارول کیږی، خوهلته هرچیری قانونی اتبارنلری. په فلنډکی ځینی پوهنتونونه یواځی په فنلنډی ژبه چلیږی. ټول  زده کوونکی باید سویډنی زده کړی. څوک چی دسویډنی ژبی بری لیک ونلری، دولتی ماموریت به یی په برخه نشی. ورته شرایط په اقلیتی سویډنیانوباندی چی فنلنډی ژبه زده کړی، په لږه اندازه ایښودل شوی دی.
په مالټاکی مالټایی ژبه چی اکثریت پری پوهیږی، ملی ژبه ګڼل شوی ده، اودانګریزی سره غبرګه رسمی ژبه هم ده. په فلپـین کی فلپـینوملی ژبه ده، اود انګریزی سره غبرګه رسمی ژبه هم ده. په پاکستان کی اردو ژبه چی اته سلنی(۸٪) وګړی پری غږیږی، ملی ژبه ده او لارې چارې باید مینده شي چې اردو رسمي ژبه شي. انګریزی چی په پاکستان کی دسروالې پټې(نخبی) ژبه ده، هلته رسمی ژبه هم ده (د اپریل ۱۹۷۳ اساسي قانون، ۲۵۱ ماده: ا تر ۲ بندونه).په پاکستان او پښتونخوا کی  د ژبو د بحث لپاره  د دې کتاب اتم فصل ولولئ .دهندپه اساسی قانون یابل کوم قانون کی کومی ملی ژبی ته ګوته نه ده نیول شوی، خوهندي په اساسی قانون کی د هیواد رسمی ژبه ګڼل شوی ده. ایالتونه کولای شی چی یویاڅوژبی دخپلوایالتی حکومتی چارولپاره رسمی معرفی کړی، لکه پنجابی، بنګالی، اردو .... سانسکریت. که د مرکزی حکومت کوم لیک دهندایالاتویاسیموته په انګریزی ژبه استول کیږی، باید هندی ژباړه یی ورسره مل شوی وی. دلته وینوچی انګریزی ژبه هم دهندرسمی ژبه ده. دژبنی سیاست له نظره، فلپین اوهندیو بل ته ورته دی. په فلپین کی هم سیمه ییزوژبوته اجازه ورکول شوی ده چی په خپلواړوندوسیمو کی درسمی ژبوبه څیروکارول شی.دتاجکستان رسمی ژبه تاجکی ده. دازبکستان رسمی ژبه ازبکی ده، اودحکومت ماموران بایدپه دغه ژبه وپوهیږی. دترکمنستان رسمی ژبه ترکمنی ده. دزیمبابوی[345] رسمی ژبه انګریزی ده. دمالیزیارسمی ژبه بهاسامیلایو[346] ده چی اکثریت پری غږیږی. په کمبودیاکی خمیر[347]قوم ستر اکثریت (۹۲٪) لری اوژبه یی چی خمیرنومیږی، رسمی ژبه ده. دولسی چین په شان، ماندارین[348] چاینی ژبه د تایوان رسمی ژبه ده. 

 (ب)ــ ولې ژبني ټکرونه؟

اوولس(۱۷) کلونه وړاندی دزییږکال(۱۹۹۱) پوری په سهیلی ترکیه کی په کُردي ژبه سندری ویل منع شوی وو. شپږکلونه وړاندی په زییږکال(۲۰۰۲) کی هغه پوهیدونکی(محصلین) دپولیس له خواونیول شول چی په پوهنتون کی یی په کردي ژبه دتدریس غوښتنلیکونه[349] دپوهنتون مسولینوته وړاندی کول.
په ولسی چین کی د«تام اوجیری»[350] په نوم تلویژیونی کارتون ډیرمینه وال لرل.
دغه تلویژنی کارتون په جنګي پیشو او موږک راڅرخیده. د  ۲۰۰۴ زییز  پوری به(تام اوجیری) دولسی چین په سیمه ییزو ژبو(لهجو) غږیدل. خوورپسی مرکزی حکومت په سیمه ییزوژبو(لهجو) کی ذکر شوی کارتونی پروګرام منع کړ. یانی نوریی نه غوښتل چی تلویژنی پروګرامونه دې په لهجوکی خپاره شی. د دې پرځای تلویژنی پروګرامونه دولسی چین په رسمی ژبه یانی ماندارین[351] کی پیل شول. له دی لاری ولسی چین غوښتل چی ماندارین(پوتونګهوا) ژبه دملی پیژاند د سمبول په څیرپیاوړې کړي اودیوبل سره سیمه ییزی ژبنئ سیالۍ دملی پیژاند د کلک سمبول په قالب کی ویلې کړي. په ولسی چین کی لهجی له یوبل سره غټ توپیرونه لری. پوتونګهواپه ماندارین لهجه ولاړه ده، او ماندارین دولسی چین په مــرکزبیـجن (پخواني پــیکینګ) کی چلــیږی. یانــی دپایـتـخت لهـجه مــانداریـن رسمــی اتــبــا رلــری.
شپږکلونه وړاندی په زییږکال(۲۰۰۲) کی دسینګاپورحکومت په یوه کمیډي فلمي لړۍ باندی د «اِن سي ـ۱۷» [352] برغولی کیښود، یانی څوک چی اوولس(۱۷) کلن شوی نه وی، د دغی لړۍ فلمونه نشی لیدلی. په دغه کمیدی فلمی لړۍ کی کوم بدڅه نه ووچی ځوانان په اخلاقی لحاظ بی لاری کړای شی. دسینګاپوردحکومت دلیل داوچی په دغه فلمی لړی کی«بدګرامر»[353] کارول شوی و. پورتنی دری بیلګی موږددی پوښتنو سره مخامخ کوی:
الف --ولی دترکیی حکومت ته ارزښت لری چی کومه ژبه دی په پوهنتون کی وکارول شی؟

 ب --ولی دسینګارپورحکومت د «بدګرامر» مخه نیسي؟
پ --ولی د ولسي چین حکومت ددی سره علاقه لری چی کارتونی پیشواوموږک (تام او جیری) دې څنګه وغږیږی؟
ددغــودرې واړوپوښــتنو جــواب په یوه ټکـی کـی پروت دی: پیژاند (هویــت)!: «ژبه پیل دی».[354]

 (پ)ــ د ژبې معیاري کول:ژب سیاست

دژبومعیاری کولو[355]ته ژب سیاست (لنګویج پالیسي)[356] هم ویلی شو. هغه څه چی پاس می ورته په ترکیه، سینګاپور او ولــسی چین کی ګوته ونیوله، دژب ســیاســت درې بیــلګی ښیــی.

دژبی معیاری کول یوسیاسی حکومتی ځواب دی چی دژبی یوی خورامهمی ځانګړتیاته ورکول کیږی: ژبه ولاړه نه ده، بلکی«بدلیږی اواوړی» :[357]  دمثال په ډول په ولسی چین کی له ډیرولهجونه دهیواد دپایتخت(بیجینګ) لهجه ماندراین درسمی ژبی به څیرغوره شوه. ځینوهیوادونود ژبی دمعیاری کولولپاره علمی موسسی رامنځته کړی دی چی د ژبوپرمختګ اوبدلون وڅیـړی، لکه دفرانسوی ژبی اکاډمی، دهسپانوی ژبی اکاډمی، په جرمنی ژبوهیوادونوکی دلیکدودجرګه[358]  په اسراییلوکی دعبری[359]  ژبی اکاډمی اودعربی ژبی اکاډمی(دعربی ژبی اکاډمی نږدی څلورمیاشتی وړاندی د۲۰۰۷ زییږکال په ډسمبرکی پرانیستل شوه)، په شاهی دوره کی پښتوټولنه په کابل کی، پښتواکاډمی په پیښورکی، ملـــی کیسواهیلی جرګه په تانزانیاکی، دکیسواهیلی انسټیټوټ په تانزانیاکی... اوکویچوا[360]اکاډمی په پیرو کی.
په دی ډول حکومتونه دژبی دمعیاری کولوپریکړی کوی اودژبی سیاست ټاکی او چلوی. هو، وګړی اوشخصی سکټورهم دیوی ژبی په معیاری کولوکی رول لوبوی. ورځپاڼی، مجلی، خبری اژانسونه، اوبریښنیاییزی خپرونی عموما د مطالبود خپرولولپاره  مقررات[361] لری . انګریزی خپروونکی ویلیم کاکسټن[362] دپنځلسمی زیـیـزی پیـړۍ په دوهمه نیمایی کی یوه چاپخونه لرله اودخپل چلوونکی کنټرول[363] له لاری یی دهغه مهال په خپرونوکی خپل اغیزخوندی کړاوپه دی ډول دراتلونکی انګریزی په معیاری کولوکی دمټ خاوندشو.  دوه(۲) نورو وګړو ډیرمهم انګریزی سیندونه(قاموسونه= ډیکشنرۍ) راوویستل: ډاکټرسامویل جانسن[364]  (۱۷۰۹تر۱۷۸۴) په انګلستان کی، اونواه ویبستر[365] (۱۷۵۸تر۱۸۴۲) په امریکه کی. ویبسترپه امریکایی انګریزی کی داسی املا وکاروله چی په انګلستان کی د مروجی املاسره یی یوڅه توپیرلاره، لکه د[366]   (معیاری کول) او[367](سلوک، چلن) ټکي په امریکایی انګریزی کی. دغه شان ایلیزر بن یهودا[368] (۱۸۵۸تر۱۹۲۲زییز) هغه زړه عبري[369] ژبه راژوندی اونوې (مودرن) کړه چی دوه زره کلنې دوړې پرې پریوتلې وې اوچاپه ورځنی عادی ژوند کی نه کاروله (په دی اکله به وروسته وغږیږم).
وروسته له روغ پام نه سړی وینی چی معیاری کول د ژبنیو نوسانونواو اوښتنود چڼولو اویوشکل کولوعملیی ته ویل کیږی [370] . هغه مهال سړی وینی چی معیاری کول یوډول رسمی(تشریفاتی)[371]  ژبه رامنځته کوی. ډیر  ځلی خلک فکرکوی چی معیاری(رسمی، تشریفاتی) ژبه دعلمی موسسو، دلیکدود دکتابونو، سیندونو(قاموسونو) اوغټوخپرونوژبه ده. په معیاری ژبه کی نه یواځی دیوه ټکی املایی څیره اهمیت لری، بلکه ګرامری مقررات اود ستورونه هم مهم دی. دمثال په ډول، په یوه جمله کی دوه(۲) منفی کارول بی خونده ویناده: هغه نه غوښتل چی ښوونځی ته  لاړنشی. په روغه پښتو(هغه غوښتل چی ښوونځی ته لاړشی).
دژبی دمعیاری کیدلوموخه داده چی ژبه عمومی شی، یانی هرڅوک پری په اسانی سره پوه شی. دلته بایدزیاته کړم چی مسلکی تخصصی ژبی حتماً عمومی ژبی نه دی. معیاری ژبه عموماًپه اداری، کلتوری اواقتصادی مرکزونوکی را پورته کیږی. پښتانه چی کلتوری ملت دی، خوملی دولت نلری، بایددخپلی ژبی دپالنی او معیاری کولولپاره یوه بریـښناییزه جرګه ولری، دبیلګی په ډول[372] (پښتوعمل جرګه)! ددغی جرګی یوه موخه باید داوی چی دپښـتولغآتونو بریښناییز بانک[373] جوړکړی.
مخکی د زییږکال ۱۹۹۶له انقلاب نه، انګریزی دسومالیی په حکومتی اوتعلیمی اداروکی برلاسی وه اوله دی امله دبرلاسی اوچتی پټی ژبه وه چی له نږدی لسوسلنو(۱۰٪) نه جوړه شوی وه. شـپـږدیرش (۳۶) کلونه وړاندی په زییږ کال(۱۹۷۲) کی سومالی په لاتیـن توروکی ددغه هیواد رسمی ژبه شوه. یوڅوکلونه وروسته د(۱۹۷۰) کلونوپه وروستیوکی په سومالی کی کافی موادبرابرشول چی سومالي له پوهنتون نه په ټیټوتعلیمی موسسوکی دزده کړی اوښوونی ژبی ته جګه کړی. عربی په لومړنیواومنځنیوزده کړوکی کارول کیدله. د سومالي ژبې په معیاری کولوکی ګړندی ګامونه پورته شول: ددغی ژبی لیکدود، ویی پانګی (دلغتونوذخیری)، تلفظي نظام، اولاتینی پټۍ (الفبا) ته کلک پام وشو، اوپه(۱۹۷۶) کی لومړی ځل غټ سیندونه(قاموسونه) راووتل. د دی لپاره چی د خپلی رسمی ژبی اړتیاوی پوره کړی، د سومالیې چارپوهانوپه غټه کچه له نوې ویی پانګې(نیولوجیزم)[374] نه کارواخیست. په ســــــــــومالیـا کی په ۱۹۹۰کلــــــــونــوکی کورنی جــــــګړی زورومینداو مــــرکزی حــکومت ړنګ شـــــــو، خـــــوبــیا هـــــم سومــالي ژـــه د بیـــلابیـــــــــلوســـیمه یـیزو وکمــــنیو رســـمی ژبه یاملـــی ژبه پاتی شوه.

ژ ب ســیا ســت [375] (ت)ــ

ډیرهیوادونه له ژب سیاست نه کاراخلی چی له یولړژبونه عموماًدیوی ځانګړی ژبی په پلویتوب اوملاتړراڅرخی یا د هغی په کمزورولو اومنع کولوکی لګیاوی. د تاریخ په اوږدوکی دولتونو عموماًدیوی ژبی درسمی کولولارغوره کړی وه. خو اوس ځينی دولتونه هڅه کوی چی سیمه ییزی ژبی له مړینی نه وساتی. ژب سیاست هغه څه ته وایی چی حکومت یی دژبی په اکله کوی: دقانون له لاری، د محکمی دپریکړوله لاری، اودحکومتی مقرراتو[376] له لاری، حکومتونه غواړی چی د ژبی استعمال وټاکی، دملی اړتیاودپوره کولولپاره دژبی په زده کولوکی اسانتیاراولی، یاداقلیتی ژبوپه ساتنه کی اغیزمن شی.
اوس د ژبنی اوکلتوری تنوع ساتنه پوهانو، لیکوالانو، واګیالانو(سیاستمدارانو)، او داقلیتی ټولنومشرانوته اهمیت لری. اټکل داسې  دی چی په یوویشتمه(۲۱) پـیړۍ کی به دشپږزره ژبونیمایی برخه دمړینی دخطرسره مخامخ شی. دیوی ژبی په خوبیالي کیدا اومړینه کی ډیرلاملونه کواند رول لوبوی. دمحلی ژبی د ویونکود شمــیر کچه، ددولت په رسمی راشه درشه[377] کی دهغی استعمال، دهغی دویونکو جغرافیایی تیتوالی، اودهغی دویونکوټولنیز- اقتصادي وزن. ملي ژب سیاست یا دغه شرایط مهارولی شی، یادهغوی اغیزمنتوب پـړسولی شی اودیوی ژبی د مړینی عملیه ګړندی کولای شی. دژب سیاست طریقی په لاندنیوغټورده بندیو (کټیګوری) راڅرخی:
۱ – د[378] ادغام پالیسی په هغو حکومتی اقدامونوولاړه وی چی دیوی ژبی یاژبود ادغام اوورکیدلوعملیه ګړندی کړی اوپه دی ډول یوه مسلطه ژبه رامنځته کړی. دادغام سیاست په پاکستان، اندونیزیا، سوریه، عراق، ایران ....اواوسنی نیول شوي افغانستان کی لیدل کیږی. دامریکی د ښکیلاک لاندی افغانستان کی«کابل دمشهدپه شان» دی.
۲ – د نه مداخلې سیاست[379] ژبی خپل منځه«حسن تفاهم» ته پریږدی. خوپه واقعیت کی دغه ډول حسن تفاهم یوې برلاسې(مسلطی) ژبی ته لاراواروی چی نوری ژبی سوکه سوکه وخوری اوپه مسلطه ژبه کی یې جذب کړی. بیلګی یی په انګولا، جرمنی، برتانیه، سعودی عربستان، سینیګال، بنګلادیش... اوجاپان کی لیدل کیږی
۳ – د متمایز کولو او توپیر منلو سیاست[380] دیوې ژبی په ځانګړي قانونی مقام را تاویږی. دلته اکثریت ټول ژبنی حقوق لری. اودلږه کیانو(اقلیتونو) په ژبوهم لږو ډیردحفاظت اوحمایت وزرونه غوړیدلی وی. بیلګی یی د امریکې په کلیفورنیاایالت، ولسی چین، اروپایی جرګه، ګواتیمالا،.... اودکاناډاپه اونتاریو اوکوبیک ایالتونوکی لیدل کیږی.
۴ – د رسمي ژبې د تشویقولو او ارزښتمند کولو سیاست[381]    په دی فکرولاړدی چی دیوې ژبې سره دې مینه اونازولتیاوښودل شی. داډول سیاست په یوژبتیا[382] را څرخی. کله د یوهیوادملي ژبې ته د رسمی مقام پټکی ورپرسرکیږي، اوکله په استعماری ژبه دغه ډول پیرزوینه کیږی. دلته کله ناکله داقلیتی ژبوحفاظت ته هم پاملرنه کیږی. کله ناکله داسی پیښیږی چی رسمی ژبه دملت د  اکثریت لومړئ ژبه وی. بیلګی یی دادی: فرانسه، الجزایر، برازیل، مراکش، شمالی کوریا، اسراییل، ایټالیه، ایران، مصر، کمبودیا، ټونس، لبنان، هند...اوویټنام. په افریقاکی انګریزی په شپاړس(۱۶) هیوادونوکی، فرانسوی په اووه لس(۱۷) هیوادونوکی، پرتګالی په پنځه هیوادونوکی، اوهسپانوی په یوه هیواد کی رسمی مقامونه لری. عربی او فرانسوی په غبرګ ډول دټونس، مراکش اوموریتانیا رسمی ژبی دی. وګورئ برېښناییزه چینه:[383]
دیوی ژبی په تعمیم(عمومی کیدلو) کی یوڅوعملیاتی ساحې غټ رول لوبوی: رسمی ژبه، ملی ژبه، دتدریس ژبه، تعلیمی ژبه، مطبوعاتی ژبه، تجارتی ژبه... اودینی ژبه. دیهودانود ژبې(عبري) په ساتلوکی یهودی دین ستررول لوبولی دی. د سانسکریټ په ساتلوکی هندویت ستررول لوبولی دی، اودعربی په ساتلوکی اسلام ستررول لوبولی دی. دژب سیاست لپاره دوه هیوادونه بیلګه کوم: سینګاپوراو اسراییل.

لومړی مثال - سینګاپور

په سینګاپورکی ژب سیاست په ښایسته ښه کچه په اغیزمن ډول اداره کیږی. په جنوب ختیزه اسیاکی سینګاپوریوکوچنی ښاری دولت دی چی څلور(۴) رسمی ژبی لری: انګریزی، مَلې[384] ، ماندارین، اوتمیل. مَلې په عین حال کی ملی ژبه هم ده. هره ژبه په بیلی بیلی ژبنئ کورنۍ پوری تړلی ده. په سینګاپورکی ژب سیاست کوم هدفونه لری؟ هلته ژب سیاست په دی موخوراڅرخی:
۱ – په یوکوچنی دولت کی چی نه طبیعی منابع لری اونه له ساحل نه شاته زمکه لری، ژب سیاست بایدګړندئ اقتصادي ودې ته زمینه برابره کړی.
۲ – ژب سیاست بایدپه  یوه غیرمتجانسه ټولنه کی دپوهاوی راپوهاوی  وسیله را منځته کړی.
۳ – په هیوادکی د سترچینی قوم په غټولهجوکی چی دیوبل سره پوهاوی پکی مشکل دی، ګډه وسیله راوباسی.
۴ – ژبنئ اوکلتوری ټولپالنې[385] ته رسمی پټکی ورپرسرکړی.
۵ – ژب سیاست بایدپه سینګاپوریانوکی وفاداری وپالی اوپیژاند(هویت) یی غښتلی کړی – هغه هویت چی دجنوب ختیزی اسیاپه میراث ډک شوی دی.
۶ – ژب سیاست باید سینګاپورپه هغه سیمه کی همرنګی کړی[386] چی په ستره کچه په مَلې[387] ژبه غږیږی، اوژب سیاست باید
۷ – بین المللی پیوندکلک اوګړندی کړی.

سینګاپورولی انګریزی ژبه خپل اساسی رسمی ژبه کړه؟ لاملونه یی دوه دی:
۱ – انګریزی دتخنیک، معلوماتواوتجارت ژبه ده، اودغه شان انګریزی دجنوب ختیزی اسیا د ملتونود ټولنی[388] رسمی ژبه هم ده.
۲ – انګریزی د درې نوروقومی – رسمی ژبوپه منځ کی«ناپیـیلې»[389] ژبه ده. په سینګاپورکی د دوه ژبتیاسیاست [390] داسی دی چی په ښوونځی کی به هرزده کوونکی دوه رسمی ژبې زده کوی: یوه به یی انګریزی وی اوبله به یی مورنی ژبه وی. سینګاپوریان کلکه هڅه کوی چی مورنی ژبه اوانګریزی ژبه روغه زده کړی، ځکه چی د ژبودزده کړی کنډه دلوړوزده کړواوپوهنتونی تحصیلاتولپاره اهمیت لری:[391]
دجنوب ختیزی اسیادقومونوپنځه نوری ژبی هم دپوهنی اوښوونځیوپه سیستم کی زده کیږی: هندی، اردو، بنګالی، پنجابی اوګجراتی. دلته وینوچی  د دوه ژبتیا د  سیاست له مخی، بایدهرسینګاپوری انګریزی زده کړی اوهرسینګاپوری باید د هیوادپه یوه بله رسمی ژبه(معمولاً مورنی ژبه) وپوهیږی. په دی ډول په سینګاپورکی دزده کړی نظام ددغه هیوادپه پرمختګ راتاویږی اوپه ټولوهیوادوالو (اتباعو) کی ملی احساس اوملی تړون غښتلی کوی، اودملی تړون دجوړولوعملیه ګړندی کوی. یانی تعلیمی نظام هلته داقتصادی ودې اوملی تړون په خدمت کی دی. سینګاپوریان په دی پوهیږی چی انګریزی دیوه عملي انتفاعي لوښي په څیر کار وی، نه د یواحساسي هویتی هدف اوتړون په څیر:[392]
په سینګاپورکی دمورنئ ژبی اوانګریزی ژبی په زده کړه نږدی یواندازه وخت لګیږی:

انګریزی هره اونی

مورنی ژبه هره اونی

دښوونځی ډول

دولس، نیم ساعته دوری= شپږګینټی

لس، نیم ساعته دوری= پنځه ګینټی

لومړی ښوونځیPrimary School

شپږڅلویښت دقیقه  یي دوری= څلورګینټی

شپږ،څلویښت دقیقه یي دورې = څلورکینټی

دوهمی ښوونځی secondary School

شپږڅلویښت دقیقه یي دوری= څلورګینټی

شپږ،څلویښت دقیقه یي دوری = څلورکینټی

دوه کلن کالجJunior College

دوهم مثال: اسراییل                                                     

دشلمی پیړی په اوږدوکی دعبري ژبې[393] دراژوندی کولو[394]اووطني[395] کولو لپاره ژبنئ مفکورې(ایدیالوجی) اوژب سیاست ته اړتیاوه. دلومړئ نړیوالې جګړی په پای سره، فلسطین دانګریزانودحاکمیت لاندی راغی. شپږاتیاکلونه وړاندی په زییږکال(۱۹۲۲) کی دملتوټولنی[396] فلسطین دانګریزانوحاکمیت[397] ته وروسپاره. که څه هم دغه مهال یهودانوخپل دولت نه لاره، دهغوی ژبه(عبري) دانګریزی او عربی ژبوپه شان دانګریزانوله خوارسمی اعلان شوه. دایوه استثناوه چی د یوه بې هیواده اوبې دولته ډلی ژبه دې رسمی ژبی ته لوړه شی:[398]
داسراییلودولت نږدی شپـیته کلونه وړاندی د زییږکال ۱۹۴۸ په می کی دلویدیزی نړی دقوی اډی په څیرپه منځنی ختیزکی رامنځته شو. ددغه  دولت په خصلت کی یو یهــودي عالــم ایلیزربـــن یهــودا[399]ســازونکی رول لــوبــولی دی، بـن یهــودا د صیهونیزم د موســس پلــرونوپه ډله کی یوه وتلې څیره وه. ډیرخلک ورته دنوې یهودي ژبې (عبري) پلار[400] وایی.
یوه سړي ایلیزر بن یهودا(۱۸۵۸تر۱۹۲۲) هغه زړه عبری ژبه راژوندی اوغنی کړه چی دوه زره(۲۰۰۰) کلنی دوړی پری پریوتلی وی اوڅوک پری په ورځنی عادی ژوند کی نه غږیدل. د ایلیزربن یهودا له ژبنی فعالیت نه وړاندی یهودی ژبه یواځی په دینی وعظونواودعاګانو راچاپیره وه. هغه د یهودی هیوادپه اکله خپل فکرونه په یهودی ژبه (عبري)[401] کې خپاره کړل. د ایلیزر بن یهودا په فکر کې هغه ارمانونه خوندی شوی ووچی دیهودانودخپلواکۍ ، ملی هیواد اوملی ژبې درې ګوټی (مثلث) یی جوړ کړی و. د روسیی اوترکیی جنګ(۱۸۷۷تر۱۸۷۸) اودبالکان دولسونود خپلواکی جګړوپه ایلیزر بن یهوداکی یهودی ملی شعور راپورته کړ(ایلیزر بن یهودا په لتوانیا کی په یوه دینی کورنی کی زیږیدلی و). ایلیزربن یهودا په خپل یونامکمل ژوند لیک  [402] کی چی دلومړئ نړیوالې جګړې په وروستیوکلونو(۱۹۱۷تر۱۹۱۸) کی یی په امریکه کی لیکلی وه، داسی کاږی چی د یهودي ملت جوړیدا په دوه ستنو ولاړه وه: «هرڅومره زیات چې می د ملي بقا په اکله فکر وکړ، هغومره پوه شوم  چی یوه ژبه د ولس د یووالي لپاره څه کولی شي.» بن یهودا وایی چی هغومره چی یهودان د خپلې ژوندي ملت کیدا لپاره خپل «لرغوني هیواد» ته د راستنیدا اړتیا لري،هغومره دیته هم اړتیا لري چی د «خپلو پخوانیانو ژبې» ته راستانه شي، یانې د هغوي ژبه را ژوندی  او اباده کړي.[403]

ژبه د ایلیزربن یهودا لپاره دپاڅون وسیله وه اودتړون سمبول. ایلیزربن یهودا  دهغه اصلی نوم نه وه،بلکې اصلی تولدی نوم یې ایلیزرییڅاک پرلمن[404] و. هغه غوره ګڼل چی(نګه) سوچه یهودی نوم ولری: بن یهودایی[405] نوی نوم شو.بن یهوداپه لیتوانیاکی په یوه دینی کورنی کی زیږیدلی و(۱۸۵۸). روسی، جرمنی، فرانسوی اوعربی یی زده کړی وی. بن یهودا دری غټ عملیاتی پلانونه لرل:« لومړی، عبری ژبه په کورکی، دوهم، عبری ژبه په ښوونځی کی، اودریم، لغات، لغات، لغات».
لکه چی وینودبن یهودا نشنلیزم(ملی ګري) په ژبه ولاړه وه. نوموړی په دوه ویشت(۲۲) کلنۍ کی په زییږکال ۱۸۸۱کی له روسی نه فرانسی اوورپسی فلسطین ته کډه وکړه. هغه له خپلی میرمنی نه ژمنه اخیستلی وه چی زوزات به یی په – یهودی یانی عبری ژبه کی روزل کیږی. دیبورا[406] اصلاً په روسی ژبه غږیدله ، خودخپل میړه سره دکلکی ژمنی له مخی یی خپله ژبه یانی عبري[407] زده کړه.
لومړی ځوی یی بن زاین بن یهودا[408]ونوماوه. بن زاین لومړی یهود وه چی دخپلی ژبی[409] په ټغرلوی شوی و. په دی ډول بن یهودااومیرمن یی دیبورا لومړئ یهودی کورنی وه چی په عبری ژبه ګړیدله.
ایلیزربن یهوداپه جیروزالم(القدس) کی دوه سازمانونه رامنځته کړل: (تخیات اسراییل)[410]  داسراییلوبیاژوندی کیدل، او«سفابراور»[411] روغه ژبه یانی نګه اوروانه ژبه. په مهالیزوکی به بن یهودا ددخپلولیکنولپاره نوی لغات راویستل، ځکه چی پخوانئ عبری ژبی د نوې زمانې اړتیاوې اوواقعیتونه نشول منعکسولی. ایلیزربن یهودایوه ژبنی ټولنه جوړه کړه، په دی نوم:[412] (دعبری ژبی څانګه). موخه یی داوه چی دعبری ژبی پرمختګ غښتلی اواداره کړی. پخپله ایلیزربن یهودا دعبری ژبی دجرګی مشرو(دغه ټولنه داسراییلوددولت له جوړولو(۱۹۴۸) نه وروسته په(۱۹۵۳م) کی دعبری ژبی اکاډمی[413] ته جګه شوه). دعبری ژبه په جرګه کی  به ایلیزربن یهودا په ورځ کی اتلس(۱۸) ګینټی لګیاوچی «دپخوانئ او اوسنئ عبري ژبی بشپړسیند»[414] راوباسی.
 څه کم سل(۱۰۰) کلونه وړاندی په(۱۹۱۰) کی یی د خپلوشپږو ټوکونو لومړی ټوک خپورکړ. دهغه له مړینی(۱۹۲۲) نه وروسته، د ذکرشوی قاموس اووه لس (۱۷) ټوکونه دایلیزربن یهودا د دوهمی میرمنی اودوهم ځوی ایهود[415]په زیارخپاره شول. په دغه سیند(قاموس) کی ټول لغتونه خوندی شوی دی چی دحضرت ابراهیم(ع) له زماې نه ترنوې زمانی پوری په عبری ژبه کی کارول شوی دی. ایلیزربن یهودادلغتونودراویستلولپاره بیلابیلې نسخی وڅیړلی اوله هغوی نه یی هغه لغات غوره کړل چی دنوي ورځني ژونداودروانی ژبی لپاره ګټوروو. هغه یوه اونیزه[416] راویستله. په هغې کی به یی خپل روڼ اندیز  فکرونه خپرول اونوی لغاتونه به یی پکی معرفي کول. نوی لغتونه به یی په ډیرولیکنوکی تکرارول اوپه دی ډول به یی دخپلی خپرونې دلوستونکوپه مغزوکی خوندی کول. ایلیزربن یهودا دنوې عبري ژبی لپاره سیفردیک تلفظ[417] غوره وګاڼه( سفردي هغه یهودان وو چی عموماً په هسپانیه، پرتګال، اوشمالی افریقه کی اوسیدل). په دی ډول ایلیزربن یهوداخپل ارمان پوره کړ: په فلسطین کی د لویدیز په مټ نوی یهودي دولت داسراییلوپه نوم جوړ شوچی په خپله پخوانئ،خو د خپلې زمانې د اړتیاوو لپاره په ارته شوې او معیاري شوې عبري ژبه چلیږی.
له نن نه نوی(۹۰) کلونه وړاندی دزییږکال(۱۹۱۸) په اوړی کی صیهونستانو[418] د برتانیی په توافق سره په جیروزالم(القدس) کی دیوې غونډۍ یوه برخه را ونیوله، اودنړیوال صیهونیستی سازمان مشرډاکټرخایم وایڅمن پکی دعبري پوهنتون[419]  د بنسټ ډبره کېـښوده. جیمس ارتربلفور[420] چی دانجیل په ټغرلوی شوی و، دبرتانیې لومړی وزیر(۱۹۰۲تر۱۹۰۵) وچې بیا وروسته دلومړئ نړیوالې جګړې په مهال دبرتانیی دبهرنیوچارووزیر(۱۹۱۶تر۱۹۲۱) شو. بلفورچی د یهودانود«ملي هیواد» پلوي و، فلسطین یی لومړی ځل په (۱۹۲۵) کی ولیداوپه القدس کی یی عبري پوهنتون پرانیست. داسراییلوپه ا کله دزیاتومعلوماتولپاره ولولی: زیرک یار، دنوی سیاست الجبره: دامریکې دامپراتورۍ لپاره فکرونه، ستراتیجۍ، پلانونه، عملیات، ډنډورې  اوغولونې(۱۹۸۹تر۲۰۰۶)، خپرندوی: د پښتنی کولتوردودې اوپراختیاټولنه – جرمنی، چاپ ځای: ددانش خپرندوی ټولنه، پیښور، ۲۰۰۶، مخونه ۴۲۶تر۴۷۲.
دشلمې پیړۍ په لومړئ نیمایی کی یانی داسراییل د دولت دجوړولودکال(۱۹۴۸) پوری، عبري یوژبتیا دومره غښتلې شوې وه چی دفلسطین اتیا سلنو(٪۸۰) یهودانو دعبری ژبی دپوهیدلوادعاکوله. دغه شان هلته څه دپاسه پنځوس سلنو(۵۰٪) یهودانوادعاکوله چی عبري یې یواځینئ ژبه وه. دغه شمیرنې ښیی چی دفلسطین یهودان په څومره لنډه، پنځوس(۵۰) کلنه، موده کی له ګڼ ژبتیا[421] نه ایډیالوژیک یوژبتیا[422]ته واوښتل. داسراییلوددولت دجوړیدلو(می ۱۴، ۱۹۴۸) سره سم، عبري ژبه د دولت برلاسې رسمي ژبه شوه اوانګریزي عملاً دوهم مقام ته راټیټه شوه، خوپه عین حال کی دوهمه اغیزمنه ژبه پاتی شوه. په اسراییلوکی عربي ژبه هم رسمي ژبه پاتی شوه خوعملاً یې مقام له انګریزي ژبې نه څټ ته شو. په بله وینا عبري[423] ژبه لومړئ درجه رسمي ژبه شوه، انګریزي ژبېته دوهم درجه مقام ورپه برخه شو، اوپه عربي ژبه باندې د دریمې درجې رسمي ژبی پیرزوینه وشوه.
په اسراییلوکی عبري ژبه په نږدې ټولوعامه(دولتی) اوشخصی فعالیتونوکی یواځیني برلاسي مقام ته جګه شوه: عبري[424] دحکومت، ښوونځي، پوهنتون، تجارت، عسکری، روغتیا، راډیو، تلویژن... اوکور ژبه شوه. له نورې نړۍ به چی یهودي کډوالان اسراییلوته راورسیدل، دعبري ژبې دزده کړې پروګرام به یی تعقیباوه چی په(۱۹۴۹) کی د الپان[425] په نوم راوتلی و . د ښوونځي، پوهنتون اوحکومت سره دنووکډوالانوتماس په هغوی زورواچاوه چی زرترزره عبري ژبه زده کړی. دډاکټرۍ دعلمی درجی دلاسته راوړلوتحقیقی څیړنې[426] بایدپه عبري ژبه کی ولیکل شی. عرب اسراییلیان دلوړوپوهنو[427] لپاره مجبور دي چې عبري ژبه زده کړي. وروسته له دې چی عبري ژبه په اسراییلوکی رسمی اوکلکه شوه، هلته له (۱۹۹۰) کلونوراهیسی څوژبتیا[428] ته دمطلوبې موخې(هدف) په څیرپام وشو، بی له دېچی دعبري[429] ژبی برلاستیا زیانمنه شی. په دی ډول، هلته عربي ژبه اود یهودي کډوالانوژبې منل شوې دي. په یهودي برخه(سکټور) کی عبري دتدریس ژبه ده، او په عربي سکتورکی عربي دتدریس ژبه ده(په نږدې  شل سلنو۲۰٪ښوونځیوکی). په عربی ښوونځیوکی بایدعبري[430] د دوهمې ژبې په څیرزده شی، اوپه یهودی ښوونځیوکی بایدعربی ژبه څلورکاله تدریس شی. په بین المللی ژبوکی انګریزي لومړی مقام لری چی باید دلومړئ بهرنئ ژبې په څیرزده شي. ورپسې فرانسوي ده. چی دانګریزي یاعربي په ځای یاددوهمی بهرنی ژبی په څیرتدریسیږی. دژبی نوی سیاست نوي یهودي کډوال دیته هڅوی چی په مورنئ ژبه ورته تدریس ورکړل شي، اوپه عین حال کی په دې ټینګارشوی دی چی دژبودزده کړی لپاره ځانګړي ښوونځي جوړشي. عملاً په یهودي ښوونځیوکی دعربي ژبې تدریس کړکیچو(مات ګوډ) دی. دعربي ژبې د  تدریس لپاره د  یهودي ښځونځیو نیمایی برخه په اقلي پروګرام[431] چلیږي.[432]

اسراییل چی ددولت په څیرپه(۱۹۴۸) کی په فلسطین کی رامنځته شو، په لومړیو پنځوس(۵۰) کلونوکی یی ژب سیاست«یواځې عبري» ته خدمت کاوه یانې یواځې  په عبري ژبه [433]  را چاپیرو. ددغه ژب سیاست په اوږدوکی دعبري ژبی هویتي اوسمبولیک وظیفه غښتلې شوه. وروسته له دې چی عبري[434] دملی هویتی چینی په څیرپخه، ارته اوبرلاسی شوه، اسراییلی دولت نورې ژبې لکه عربي، روسي، او ییدیش[435] دپوهاوي راپوهاوي(افهام اوتفهیم) دوسیلوپه څیرګټورې وګڼلې اوهغوی ته یې د[436] ملي ژبني ظرفیت په څیرپاملرنه وکړه. به بله وینا، کله چی اسراییلوخپله یهودي ژبه یانې عبري دخپل ملت دهویت دساتنې لپاره غښتلې اوبرلاسې کړه، نوبیایی ګڼ ژبتیاته په خپل سیاست کی ځای ورکړاوله دې اصل نه چی عبري ژبه«لومړی» ده د ژبني تنوع په خوا وخوځید« زماژبه ستاسې د ژبې په څنګ کې»[437]

[438]  (ټ)ــ  ژب پلان
د ژبوتماسونه دیرغل اونیواک (اشغال)، د کډوالتیا، د نویوملتونورد جوړولو،...او   تجارت له لارې له لارې منځته کیږی. یوه پوښتنه اهمیت لري : ژبـــــه کـــــوم مشـــکلات لري؟
په یوه سیاسي واحدکی دګډی ژبی نشتوالی،دلیکلود نظام نشتوالی یاکموالی، د تخنیکی اوعلمی لغتونونشتوالی...د درسي کتابونونشتوالی یاکموالی. هرګڼ ژبي سیاسی واحد ته چی یوه یاڅوژبې پکی قوي وي اونورې پکی کمزورې وي، دژبنیومشکلاتوسیمه ویل کیږی. دغه ډول سیمه ژب پلان ته کلکه اړتیالري. ژب پلان په ملی سویه دژبی دپرابلمونو(مشکلاتو) دحل کولو«منظمې پالنې»[439] ته ویل کیږی. په بله وینا،ژب پلان په ملی سویه دژبی د مشکلاتومنظم حکومتی فعالیت ته وایی(کارل ایرلندګاډیلي د آیوبمګبوزې په حواله)[440] زه له دی اثرنه دژب پلان په اکله غټ ټکی راخلم اولنډوم یی.
ژب پلان دوه برخی لري: لومړئ برخه یی دشان یامقام ژب پلان نومیږی[441] چی په ژب سیاست راڅرخی، لکه دژبی توزیع یاویش په بیلابیلوقلمرونوکی(د ژبې رسمي مقام په حکومت کی، په تجارت، په زده کړه اوپوهنه کی، او دروغتیاپه چــاروکــی).
دوهمه برخه یی جسمي پلان[442] نومیږی چی دژب سیاست په پلی کولو(اجرأ) را څرخی. په جسمی پلان کی دژبی جسمی شتون راځی، لکه دګرامر، املا، سیندونو(قاموسونو) ددرسی کتابونو....اودلیکلویاخطی نظام تولید. په بله وینا، د شان یامقام پلان ته رسمی پریکړې هم ویلی شو، اوجسمی پلان ته درسمی پریکړی پلی کول ویلی شوچی دژبی په مشخصوجسمي موادوراتاویـږي. د یوې ژبې دمقام پلان ګټه نلري، خوداچی عملی شی یانی په جسمی پلان واوړي. بې له مقام پلان یاژب سیاست یارسمي پریکړې نه، جسمي پلان ډیرلږامکان لري چی ګټورشي.
په یوهیوادکی دیوی ژبې دغښتلتیا(تقویې) لپاره مهمه ده چی څومره وګړي پرې غږیږي، په کومه کچه د ملي احساس اوملي تړون مرستندوی ده، اوپه ملي تاریخي ځانګړتیا(پیژاند) کی څومره رول لوبولی شي، یانی ولس ورته دخپل مال په سترګه کسي که د بل چامال یی ګڼي. ژب پلان لاندینیوسریزوفعالیتونوته اړتیالری:
۱ – غوڼدی(کنفرانسونه)
۲ ـ ژب ټولنیزې سروې ګانې[443]
۳ – ازمایښتي پروژې (پایلټ پراجېکټـز)[444]
۴ – حکومتی کمیسون
۵ – خپلواک کمیسون
۶ – دژبی په اړوندکی دبین المللی کنفرانسونوپریکړې
دیوې ژبې دمقامي پلان کولولپاره لاندیني ټولنیزقلمرونه ارزښت لري:
حکومت، پارلمان(ولسی جرګه اومشرانوجرګه)، محکمې، اداره، دروغتیاچارې، دښوونې اوپوهنې وزارتونه، تجارت، او وګړیزې رسانې (ماس میډیا). په یوهیواد کی چی دوه یاڅو رسمي ژبې مني، ډیرارت اودقیق ژب پلان ته اړتیاده. په ژب پلان کی دزده کړې اولوړوپوهنوقلمروزښت ډیراهمیت لري، ځکه دلته دنوي او راتلونکي نسل په زړه اوفکر کی د ملي تړون زړي کرل کیدلی شي. دزده کړواو لوړو پوهنوپه وزارتونوکی غټې مفکورې په ورځني ژبني سلوک اوورځني متقابل احترام اوړي چی په خپل وارسره ملي تړون ته لاراوارووي.[445]  هغه ژب پلان چی لاندنیوحالتونوته ځواب ووایی، دبریالیتوب تومنه لري:
الف: عمومی معلومات:
۱ – دوګړوشمیر
۲ – داکثریت( له نیمایي نه زیات ویونکو) ژبه
۳ – داقلیت ژبه
ب : د ژبی قانوني مقام:
۱ – رسمي ژبې
۲ – نورې ژبې چی مقام یی ټاکل شوی وي
۳ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکی(داساسی قانون ماده یامادې، دژبوقانون، د محکمې پرېکړه/پرېکړې).
پ: په قانون سازۍ کی دژبواستعمال:
۱ – دژبواستعمال په پارلمان کی(وینا، لیکنه)
۲ – دقوانینوپه لیکلوکی دژبواستعمال
۳ – دقانون په اعلامولوکی دژبواستعمال
۴ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکی.
ت : په قضایی نظام کی دژبواستعمال:
۱ – مجازژبی
۲ – هغه ژبی چی معمولاً استعمالیږي
۳ – دقضاوت(پریکړې) ژبې
۴ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکي
ټ: په اداره کی دژبواستعمال:
۱ – داجرایې ژبې
۲ – ولایتي اومحلي حکومتونو ته دمرکزي اجرایې د رسمي مکتوبونوژبې
۳ – بهرنیوهیوادونوته دمرکزی حکومت درسمي مکتوبونوژبې
۴ – هغه ژبې چی په ایالتي اومحلي اداروکې استعمالیږي
۵ – دانتخاباتي مبارزودغونډوژبې
۶ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکي
ث: دزده کړی اوپوهنې ژبې
۱ – دوړکتون اوروزنتون ژبې
۲ – دښوونځي ژبې(لومړنی، دوهمی، لیسه)[446]
۳ – دلوړوزده کړو(پوهنتونوژبې)
۴ – دغټانولپاره دلیک لوست دکورسونوژبې
۵ – هغه ژبې چی په ښوونځي(لومړنی، دوهمی اولیسه کی) اوپوهنځي کی زده کیږي باید وښودل شي چی په کومه موضوع کی حتمي دي که اختیاري.
۶ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکي
ج: په تجارت کی دژبواستعمال:
۱ – هغه ژبې چی په تجارتي اعلانوکی کارول کیـږي
۲ – هغه ژبې چی په اداري اطلاعیویااعلامیوکی کارول کیـږی
۳ – هغه ژبې چی داموالوپه نومونې[447] کی کارول کیږي
۴ – هغه ژبې چی دمقرراتواودزده کړې لارښودونه پرې لیکل شوې وي[448]
۵ – هغــــــــــه ژبې چی په تجارتي چاپ پاڼو[449] کی کارول کیـږي
۶ – هغــــه متن چی دژبواستعــمال ټاکي
چ: په مطبوعاتوکی دژبواستعمال:
۱ – هغه ژبې چی په چاپی خپرونوکی کارول کیږي(دغټومهالیزودنومونولیست بایدمل شی اوپه هغه کی وښودل شی چی څوځلی اوپه څومره شمیرخپریـږی.)
۲ – هغه ژبې چی په راډیوکی کارول کیږی(په اونۍ کې څو ګینټې)
۳ – هغه ژبی چی په تلویزیون کی کارول کیږي(هره اونۍ کې څوګینټی)
۴ – هغه متن چی دژبواستعمال ټاکي
ح: رسمي ژبې په عمل کې
۱ – کومه ژبه عملاً رسمي ژبه ده؟
۲ – عملاً کومې ژبې په کوموکچو(څوسلنی٪) رسمي ژبې دي؟ 

لـــــــــــــــــــــــــــــنډ یـــز

انسان یواځنی ژوی دی چی د ویناپیرزوینه پرې شوېده. که له یوې خواژبه لوښی(وسیله) ده دپوهاوي راپوهاوي(افهام اوتفهیم) لپاره، نوله بلې خواژبه تړون دی اوغوټه[450] ده د پیژاند(هویت) لپاره.
هغه ولس چی خپل دولت یې نه وي جوړکړی، رسمي ژبه نلري خوملي ژبه لري. عموماً ملی ژبه دولتونه زیږوي، اودولتونه رسمي ژبه ټاکي. داچی ژبه ولاړه نه ده، معیاري کولوته یی اړتیاده. د ژبی په معیاري کولوکی دواړه دولت اوشخصی سکټوررول لوبوي. د ژبی دمعیاری کولوموخه داده چی ژبه عمومی شی، یانی هرڅوک پری په اسانی سره پوه شی. خومسلکی تخصصی ژبی حتماً عمومی ژبی نه دي. ګڼ ژبتیا ارت اودقیق ژب پلان ته اړتیالری. که دوه ژبې یا ډیرې ژبې رسمي وي، باید ټولې روغې زده شي اوباید د زده کړې کنډه(اندازه) یې دلوړو زده کړواوپوهنتوني تحصیلاتولپاره اهمیت ولري.
دژب پلان موخه داده چی خلکوته د خپلې ژبې دکارولوامکان برابرکړي اوګڼ ژبتیاتشویق کړي. یواځې قانوني احکام نشي کولی چی یوه اقلیتي یاکمزورې ژبه وساتي اوغښتلې یې کړي، بلکې په ژب ساتنه اوژب پرمختیاکی نورعوامل هم کواند رول لوبوي. بیلګې یې دادي: دژبی دویونکوشمیر، په یوه تړلی سیمه کی دهغوی تیتوالی، دخپلی ژبی سره دهغوی مینه، دهغوی اقتصادی وزن، دهغوی سیاسی تنظیم، دهغوی دژبی اتبار، یانې دژبې سره مثبت پیوندلکه دولتمندي، کارمندي، تعلیم،...اوداصالت احساس. دیوې محرومې شوې اوغفلت زپلې ژبې په ژوندي کولواوپرمختیاکې څلورپریکړې روغ رول لوبولی شي:
- یوداچې په ژب سیاست کې یې مناسب حق په برخه شي
- دوهم داچې ژب سیاست پلی شي
- دریم داچې دهغې لپاره ټولنیزه اړتیاخلقه شي
- څلورم داچې ملي تړون اوغبرګون ته لاراواره شي. یانې په ټولوټولنیزوقلمرونو کې(اجراییه، قضاییه، قانونیه، معارف، تجارت....اومطبوعاتوکې) په دې بسنه ونشي چې«یا زماژبه یا ستاژبه»، بلکې پرځای یې دتړون اوغبرګون دریځ پیاوړی شي: « دواړه زماژبه اوستاژبه» [451] 

په ژب پلان کې درې ټکی کوټلی رول لوبوي
:
۱ – هغه ژبه چی پلان یی جوړیږي، بایدرسمی مقام یی منل شوی وي.
۲ – محرومه شوې اوغفلت وهلې ژبه بایدله ښوونځي نه ترپوهنځي پورې د تدریس ژبه وي ، اوڅوک چی یې بری لیک ونلري اولیکل، لوستل اوویناپرې نشي کولی، باید لوړرتبه دولتي اوعلمي مقامونه ورته ونه سپارل شي. دلته باید دواړه ملي کفایت اومسلکي کفایت دیوبل سره څنګ په څنګ غبرګ روان شي. پښتانه باید (دپښتوعمل جرګه)[452] جوړه کړي چی مایې په ۱۹۹۷کال کی اوبیاپه کال ۲۰۰۰کی وړاندیزکړی و. ددغې جرګې یوه موخه بایدداوي چی دپښتولغتونو بریښناییزبانک[453] راوباسی. په دغه اکله ډاکټرنبی مصداق هم دوی میاشتی وړاندې څه ناڅه ورته اوګټوروړاندیزکړی دی(ایینه افغانستان، فبروری ۲۰۰۸، دلوه ۱۳۸۶، مخ ۷۷). ددغه کارلپاره دې دسریزوچاروکمیټه[454] جوړه شي اودمثال په ډول لاندیني اشخاص دې پکې کواند شي: پوهاندجهان زیب نیاز، پوهاندمحمد همایون هما، ډاکټرراج ولي شاه خټک،ډاکټراکبراکبر، ډاکټرببری ګل وزیر، ډاکټر محمداکبروردګ، ډاکټره ثریاخادم، منلی عبدالباري جهاني، منلی پلوال، منلی شپون، منلی عبدالله بختانی خدمتګار، منلی ننګ یوسفزی، پوهندویه کبرامظهري، منلی سیدصابر شاه صابر، منلې بارکزۍ ، منلی حدادفرهاد، منلی وطنپال دیاني، منلی حبیب الله رفیع، پوهندوی اسماعیل یون، منلی زرین انځور، منلی محمدمعصوم هوتک، ډاکټرنبی مصداق، ډاکټر عثمان روستارتره کي، پوهاندمجاوراحمدزیار، پوهاندګل جانان ظریف، پوهاند سرزمین کیمور، پوهاندمحمدحسن کاکړ، ډاکټرعبدالقیوم کوچی، ډاکټر عبدالقیوم مومند، منلی محمداصف صمیم، ډاکټربسم الله امیر، منلی غلام محی الدین زرملوال،منلی غلام محمد زرملوال، منلی ننګیال، منلی محمداصف وردک...(اونوری خویندی وروڼه). دتماس مزي دې دډاکترنبي مصداق اومنلي محمداصف وردک په لاس کې وي. په افغانستان کی دشاهي دوری په وروستني اساسي قانون کې (تله ۱۳۴۳لمریز= اکتوبر۱۹۶۴م) راغلي ووچی دافغانستان دنورو ژبوله منځ نه«پښتواودري رسمي ژبې» دي. (دریمه ماده). دهمدغه اساسی قانون په پنځه دېرشمه ماده کې پښتوملي ژبه ګڼل شوې وه اودولت موظف شوی وچې دهغې دپالنې، پرمختیااوزیات استعمال لپاره «اغیزمن» پروګرام راوباسي اوعملي یې کړي. له دینه یوکال وروسته(تله ۱۳۴۴یانی اکتوبر ۱۹۶۵) پارلمان ته دهغه مهال لومړی وزیرډاکټرمحمدیوسف ورغی. دحامد کرزي پلارعبدالاحدکرزي چې د ولسي جرګې غړی وپه ډاکټریوسف نیوکه وکړه چې ولې  یې داساسي قانون د پنځه دیرشمې مادې سره دملي ژبې پښتودپرمختیا او ترویج لپاره پروګرام نه وجوړکړی. ډاکترمحمدیوسف ورغبرګه کړه چې دژبو قانون به جوړکړي اوپارلمان ته به یې ولیږي.

د ۲۰۰۱ زییز په اکتوبر کې  د امریکې په مشرۍ  د لویدیزې امپریالیستي نړۍ جنګي سازمان ناټو په افغانستان یرغل وکړ او خپله وحشي تنده یې د ټول( لر او بر) پښتون په وینه ، ژبه او سیاسي کلتور ماته کړه.د امریکې مرکزي استخبارات(سي.آې.أئ) د هر کال په جولای کې «د نړۍ د معلوماتو کتاب» خپروي. د ۱۹۹۱زییز(۱۳۷۰ لمریز) پورې، د مرکزي استخباراتوپه دغه کتاب کې پښتانه د افغانستان د وګړیو پنځوس سلنې(۵۰٪)جوړولولې او د پښتو ژبې برخه هم پکې پنځوس سلنې ښودل شوېده.خو یوکال وروسته ،د  سي آې أئ په ذکر شوي کتاب کې( ۱۹۹۲م=۱۳۷۱ل)  د پښتنو شمیر آته دېرش سلنې(۳۸٪)او  د پښتو ژبې برخه یې پنځه دېرش سلنې(۳۵٪)معرفي کړل.له دېنه دوه میاشتې وړاندې(اپریل ۱۹۹۲=ثور ۱۳۷۱)شمالي ټلوالې په کابل کې سړک الطوایفي پیل کړې وه. د ۹۱۱ بخولې سره جوخت، له اکتوبر ۲۰۰۱ راهیسې امریکې د روسیې، ایران او پاکستان د خوښۍ لپاره ټول پښتون اود پښتو ژبه ژوبل کړل،او  د افغانستان په  استعماري اساسي قانون کې یې د ډیورنډ لیکې وویستلې. اوس پوښتنه داده داده چې جلالت چـپن حامد کرزی به د خپل پلارپوښتـنـې ته( چې له صدر اعظم  ډاکټر محمد یوسف نه یې کړې وه) څـه ډول ځواب ووایي؟!ــ  
زرڅېړۍ ،کلیفورنیا، امریکا

 اپریل ۸ ، ۲۰۰۸=۲۰وری۱۳۷۸

 ډاکټر زیرکیار

 ۸ــ «په  ارد و  یې ګتـــم او په پښـتویـې څــټـم»:د ژبې سیاسي اقـتـصاد

پورتنی سرلیک می له کومه کړ؟ پوهاندمحمدهمایون هماپه پښتونخوا (مردان، هسکه مینه) کې د پښتوژبی تکړه محقق اووتلی نقاد دی. یوه ورځ یی راته په ټلیفون کی(۲۰۰۱م) دپښتودوضعی په اکله خپل احساس په پورتنی سرلیک  کی څرګند کړ. د پوهاندهماپه دغه کوټلی جمله کی دپښتوژبی سیاسی اقتصاد ځلیږي چی په دې لیکنه کی به پرې دپښتونخواپه مثال وګړیږم.

انګریزانونږدی ۶۱کلونه وړاندی د۱۹۴۷زییږکال په اوړی کی ټول هندپه«اینډیا» او«پاکستان» وویشه اوپه دی ډول یی دواړه هیوادونه له خپل تمدنی هویت نه محروم کړل. دهند نوم د«اینډوس» یااباسین سره تړاولری. پاکستان یوترکیبی نوم دی چی دوه الفونه پکی افغانستان اوافغانیه(صوبه سرحد)تمثیلوی . د«بنګال» دنوم استازی توری د«پاکستان» له ترکیبی نوم نه لویدلی و. انګریزانودپاکستان په نوم دولت د یوه جبهیی دولت په څیرراوتوږه چی دکمونیزم نفوذته پاټک واچوی.
الیکس فون تانزلمن په خپل مهم کتاب کی لیکی چی برتانیه دهندنه وتلی نشی خو داچی«دمسلمانانولپاره یی یوجلاهیواد» جوړکړی وی. فون تانزلمن زیاتوی چی  که محمدعلی جناح ته«دپاکستان دپلارپه سترګه کتل کیږی، چرچل باید دپاکستان د تره مقام ولري.»[455]
دالیګرکالج دمدیرارکوبالډ(۱۹۰۵تر۱۹۱۰) په تشویق د اغاخان (۱۸۷۵تر۱۹۵۸) په مشری دجګ پوړه مسلمانانویوې ډلګۍ دهند د ویسرا سردارمینټوسره وکتل .     ( ۱ / اکتوبر / ۱۹۰۶). له دینه درې میاشتی وروسته(۳۰ د سمبر۱۹۰۶) دنواب وقارالملک په مشرۍ دمسلم لیګ ګوندجوړشو، اود ۱۹۴۷ داګست په ۱۴ پاکستان خلق شو. دانګریزواکمنانودغی سیاسی جادوګری ته پخپله یوانګریز«دتاریخ معجزه» وویله، اوملي شاعرمحمدامین ملنګ جان(۱۹۰۸تر۱۹۵۷م، ۱۲۸۷تر ۱۳۳۶لمریز) ورته په خپل شعرکی«د مکرګوډی» ووایه. ولولی: زیرک یار (راویـستونکی)، ملنګ جان دبی درباره ملی ژبی ملی شعر، کب ۱۳۷۳لمریز، فبروری۱۹۹۵،مخونه ۸ تر۹.
په دی ډول  «دتاریخ دمعجزې» او«دمکرګوډي» په راتوږلوسره دپښتنوداحق چی خپل برخه لیک په خپله وټاکی، غصب شو.
مخکی له برتانوی هندنه، په هندکی مغلی واکمنی چی په اردواوفارسی ژبوچلیدله، دالیګردخوځښت لپاره هویتی چینه وه. ددغه خوځښت دپلویانوپه فکرکی اردوژبی غښتلی مقام لاره، اودغه مقام یی دخپل راتلونکی مغل ډوله سیاسی نظام لپاره مناسب ګاڼه. همزمان دبرتانوی هندپه اوتارپرادیش اوبیهارسیموکی دهندیانودژبنی ملی ګرۍ (لنګویچ نیشنلیزم) احساس راوټوکیده چی په مغلی هندکی داردوژبی د امتیازسره په ټکرکی شو.  د هند  ژبنیو ملي ګرانوغوښتل چی په هندکی دمغلی اردوامتیازپای ته ورسوی، اوپرځای يې خپله هندي غښتلی کړي چی په «دیوانګری» پټۍ (الفبا) اوله سانسکریټ نه په راوتلوالفاظوبه ودانه وی. په دی هندی – ژبنی خوځښت کی دااحساس هم غلی شوی وچی هند دی دهندیانولپاره وی. دغه احساس دمسلم لیګ مفکران دیته لازیات وهڅول چی اردوژبی ته دغټی هویتی چینی یانی «دمسلمانانود ژبی» په سترګه وکسی(لنګویچ اف مسلیمز). که دمسلم لیګ د مشرانولپاره داردوژبی ملی کولو«دینی اهمیت»(ریلیجس زیګنیفیکنس) لاره، هم مهال دغه ډول اهمیت ته دهند د ویش نوروپلویانو(ختیزوبنګالیانو) سرنه ټیټاوه. هغه مهال ختیزبنګالیان په ټول پاکستان کی ډیرکیان وو(۵۶٪). [456]
داچی پاکستان دبنګالیانولپاره«څه مفهوم لاره» ،الیساایریس په یولمن لیک (فوټ نوټ) کی سپارښتنه کوی چی دفیلیپ اولډینبورګ لیکنه ولولو:[457]

دغه سپارښتنه موږته په ګوته کوی چی دژبې مسلې په دې کی یوغټ رول ولوباوه چی ختیزپاکستان(ختیزبنګال) له پاکستان نه په ۱۹۷۱زییږکال کی جلاشي. په
پاکستان کی دقایداعظم پوهنتون دژبپوهنی پوهاندطارق رحمن لیکی چی دبنګالی ژبی خوځښت(۱۹۴۸تر۱۹۵۲) په ختیزپاکستان کی دبنګلادیش جوړولوته لار پرانیستله:[458]
دمسلم لیګ مشرانو اردو ژبه چی دډیرکوچنی اقلیت یانی اووه اعشاریه دری سلنو (۷،۳٪ ) مهاجروژبه وه، دملی اسلامی ژبی په څیرپه پاتی ټول ولس وروتپله (مهاجرهغه څوک ووچی له هیند نه پاکستان ته کډوال شوي وواوپه غټه کچه په کراچۍ اوحیدرابادکی میشت شوي دي).
الیساایریس لیکی چی دژبنی پیژاند(هویت) په سرکړکیچونه«ځانله» د ژبی په موضوع نه  راڅرخی، بلکه ددغوکړکیچنوسره هغه مبارزې هم غبرګیږی چی قدرت په رسیدلوراچاپیره وی. په اوسنی پاکستان کی دقوم له مخی جګ پوړه دولتی – اداری مقامونه په دی ډول اټکل شوی دی:پنجابیان (تقریبا ۴۹٪)،پښتانه (نژدې ۸ ٪)،مهاجر(۳۰ عشاریه۲۹٪)، سیندي( دوه نیم ٪)، بلوڅ(صفر عشاریه ٪۲۵)، بنګالی(نهه عشاریه ۳۵٪ ):[459]
دپاکستان دخپلواکۍ له اعلان(۱۴اګست۱۹۴۷) نه څه کم دوه میاشتی وروسته، محمدعلی جناح د«شمال لویدیزسرحدی صوبی» ایالتی اسامبلی شنډه کړه – ددی لپاره چی دپښتـنود زیاتی خودمختارۍ غوښتنی ته پاټک واچوی. دلته یوځل بیاوینو چی دژبی هویتی رول اهمیت لری! په دی اړه الیساایریس داسی کاږی :[460]
د ۱۹۵۲ په جنوری کی چی په ختیزبنګال کی اردورسمی ژبه اعلان شوه، سمدلاسه یی دپوهیدونکو(محصلینو) مخالفت اومظاهره راوپارول. له دې امله دشپی قیودات وضع شول. دهمدغه کال دفبرورۍ په ۲۱ نیټه چی پوهیدونکود پولیسوله امر نه سروغړاوه، دپولیسوله خواپه ډزوکی څلورپوهیدونکي ووژل شول. دغه ورځ په بنګلادیش (په پخواني ختیزبنګال=پخواني ختیز پاکستان) کی «د ژبې ورځ» په څیر نمانځل کیـږی.[461]
ختیزبنګال چی په ۱۹۷۱ کی خپلواک بنګلادیش(دبنګالینوهیواد) شو، پخوانی لویدیزپاکستان په اوسني پاکستان واوښت. دپاکستان په پایتخت اسلام ابادکی د قاید اعظم پوهنتون دژبپوهنې پوهاند طارق رحمن دملي اورسمي ژبې په اړه داسی نظر لری: دپاکستان په بین المللی الوتنوکی اعلان سربیره په اردوژبه،په انګریزی ژبه هم کیږی. په سړکونوکی دتجارتځایونولوحی په انګریزی اواردوژبولیکل کیږی. دی وایی چی اردودپاکستان ملی ژبه ده، اوانګریزی یی رسمی.
دپاکستان دلیکلی اساسی قانون( ۱۰ اپریل ۱۹۷۳) په ۲۵۱ ماده کی هم په څرګندوالفاظوراغلی دی چی اردویی«ملی ژبه» ده اوانګریزی یی «درسمی هدفونو» لپاره کارول کیږی (یانی: انګریزی رسمی ژبه ده).[462]
دپاکستان اووه نوی سلنی(۹۷٪) وګړي مسلمانان دي چی په ۷۲ژبوغږیږی. اردو په ښارونوکی دغټې راشې درشې ژبه ده، اوانګریزی په پاکستان کی دسروالې پټې (ایلیټ) درسمي اوغیر رسمي راشې درشې ژبه ده. په رسمی راشه درشه (کمونیکشن) کی شخصی خبری اتری، تفریحی موضوعګانی، لوستل اوسفرکول شمیرل کیـږی. انګریزی ژبه دپخواپه کچه (دانګریزانود پیر په کچه)، نن ډیرزیات چلن لری:[463]
پوهاند طارق رحمن په پښتونخواکی«پښتوژبه اوهویت سازي» په مشخص ډول د څیړنی لاندی نیولی دی:[464]
مخکی له دی چی ددی لیکنی دمهموټکوسره لوستونکی اشناکړم، دپاکستان د اساسی قانون(۱۰اپریل ۱۹۷۳) د۲۵۱ مادی دریم بندته دهغوی پام راګرځوم: «بی له دی چی دملی ژبی موقف ته زیان ورسیږی، ایالتي اسمبلي (جرګه) اجازه لری چی سربیره په ملی ژبه دقانون له لاری دیوی ایالتی ژبی دتدریس، غښتلتیا اوکارولولپاره اقدامونه وټاکی» :[465]
داسی بریښی چی د۱۹۷۳ اساسی قانون به له هغې ژبنئ ویرې نه الهام اخیستلی وی چی په ۱۹۷۱ کی یی په ختیزبنګال کی د بنګلادیش جوړولوته لارپرانیستله.
مادپاکستان د۱۹۷۳ کال داساسی قانون د۲۵۱ مادی دریم بنددپوهاندطارق رحمن دپورتنی لیکنی تلی ته واچاوه: سره له قانونی اجازی اووعدی، پښتوپه پاکستان کی دقدرت په قلمرو(اداره، عسکری، قضایی، تجارت، تحصیلات، تعلیمات،  او تحقیقات = ریسرچ) کی ددی وس ونه میند چی پاپۍ واخلي. دمغلوله برکته اردو چی دډیرکوچنی اقلیت(اووه عشاریه ٪۳) ژبه وه هم ملی شوه اوهم اسلامی.
دپښتوژبی دخوځښت لارښود دخدایی خدمتګارسازمان وچی غړویی ځانونه د لیکنو ، شعرونو، غونډو، ډرامونو، ښوونځیواوخپرونوله لاری دخپل قوم اوژبی خدمت ته چمتوکړي وو. په ۱۹۲۸م کی یی د«پښتون» په نوم مجله راوویستله. دغه مجله د«انجمن اصلاح الافاغنه»(۱۹۲۱م ) دترجمان په څیرپیل شوه.  دباچاخان (فخرافغان) دمشرځوی عبدالغني غني لومړی شعربه په پرله پسی ډول دپښتون مجلی په تندی خپریده:
چی خازې شنې مې په قبروي ولاړې   که غلام مړشوم راځئ توکئ پرې لاړې
چی پــه خــپلووینونــه یـم لمبــید لــی     مــورې ماپـسې په کوم مخ به بیا ژاړې
د۱۹۴۶ په اپریل کی عبدالغنی غنی د«زلمی پښتون» په نوم یوتنظیم جوړکړ. د باچاخان خورزی پوهاند جهان زیب نیازلیکی چی ددغه تنظیم دجوړولو«هدف دشیرشاه سوري اواحمدشاه ابدالي په تګ لاره دعمل تابیاکول وه.»
په بنوکی دلویی جرګی پریکړه(۲۱جون ۱۹۴۷) په پښتوولیکل شوه. په دغه پریکړه کی کوټلي سیاسي مطالب خوندي شوی وو. ددغه حقوقی اوتاریخی سند داصل د کوپۍ (فکسیمیلې) لپاره ولولئ دا لمن لیک:[466]
بیرته به راوګرځم دپوهاندطارق رحمن څیړنی ته: دی لیکی چی په«پاکستان کی پښتودولتی(رسمی) ژبه نه ده. اوپه شمال غربی سرحدی صوبه کی هم ډیرکوچنی رول لوبوی.» که څه هم پاکستان په ګڼ ژبتوب(مالټی لینګوالیزم) سترګی نه پټوي پـه    
  د۱۹۷۱ م په وګړشمیرنه کی دژبی په اکله پوښتنه«نه وه خوندي شوې».[467]
  پاکستان کی دحاکمې طبقې(«سالاریت») جګ پاټکي انګریزي استعمالوي، اود دی لپاره چی لږه پرمختللې صوبایي(ایالتي) حاکمه طبقه («پرووینشل   «سالاریت») په خپله ولکه کی وساتي، دحکومت له لارې اردو ژبه نیغه نیغه کوي.هغه ازادښوونځي(ازادسکولز) چی باچاخان جوړکړی وو، په پښتوچلیدل. دباچاخان مشرځوی اودپښتوژبی وتلی فیلسوف شاعرعبدالغنی غنی وایی[468] چی هلته دپیل کوونکوشاګردانولپاره دتدریس ژبه پښتووه. پخپله باچاخان هم دملت کیدنی لپاره د ژبی په اهمیت پوهیده.
عبدالغفورخان په(سیدو) کی په ۱۸۵۴ کی لومړی ضدامپریالستي اخبار  داسلام په نوم راوویست چی په پټه به چاپیده اوویشل کیده. په دې اخبارکی به دامپریالیزم په ضد، خودپښتواواسلام لپاره تبلیغات کیدل. طارق رحمن په دی چینه حواله ورکوي: سلطان صابر،پشتو صحافت(په اردو ژبه کې)...[469]
یوه څوارلس ورځنئ مهالیزه هم د«انګار» به نوم خپریدله چی زیاته برخه به یی پښتواولږه برخه به یی په اردوژبه کی وه. چلونکی یی خدایی خدمتګارامیرنواز خان جالیه و(د  سلطان صابرذکرشوی اثرچې په پورتني ۴۷۰لمن لیک  کې ښودل شوی دی، مخ ۱۸۹). طارق رحمن لیکی چی په ټولوکی اغیزمن ارګان د«پښتون» خپرونه وه  چی دپښتوژبی لپاره دژب پلان په موضوع یی ټینګارکاوه. دلته  به په پښتوژبه دپښتون قوم دهویت د غښتلی کیدلولپاره ټینګارکیده، اودغه شان پښتنواواداروته به یی سپارښتنه کوله چی پښتودې په رسمي اوغیری رسمي ساحوکی وکاروي. باچاخان دپښتون مجلی په دوه ګڼوکی (اګست اوسپتمبر۱۹۲۹م) دانګریزانوپه تعلیمي نظام نیوکه کړی وه چی خلک «اجنبي» کوي اوخپل حاکمیت«دایمي» کوي. دغه شان دباچاخان غوښتنه داوه چی پښتوژبه دې په لومړیوزده کړوکی د«تدریس» وسیله وي.[470]
دغه شان یوبل چا هم وړاندیزکړی وچی هرڅوک دې خپل ورځنيکارونه پخپله په پښتوکوي. له حکومت نه هم هیله شوی وه چی یوه «پښتواکیډیمی» دی جوړه کړی اوهرکال دی ورته څلویښت زره روپی لګښت حواله کړی. دغه شان غیری پښتون خلک هم دپښتوزده کړی ته رابلل شوی وو، «خاصتاً که هغوی غواړی چی شمال غربی سرحدی صوبه کی کاروکړي.» پوهاندرحمن په دی چینه حواله ورکوی:[471]
ډاکټرخان صاحب(دباچاخان مشرورور) هم غوښتل چی پښتون ماشومان دی په پښتوزده کړه وکړي(د رای بهادرایشارداس او رای بهادرمهرچندخاننا ویناګانې، د صوبی دقانون سازی اسمبلی بحثونه:[472]
په ۱۹۳۸م کی دډاکټرخانصاحب حکومت په دی بریالی شوچی دپښتنی سیموپه ښوونځیوکی لمړنئ زده کړې(پرایمري ایجوکیشن) په پښتوشی.[473]
خوعملاً دغسی ونشول. یانی پښتودتدریس ژبه نشوه، بلکې پښتوبه دیومضمون په حیث ښودل کیدله. پوهاندرحمن په لاندی چینه حواله ورکړی ده:[474]
زماپه اند،انګریزانوغوښتل چی پښتوژبه دې دپښتودپیژاند(هویت) په غښتلی کولو کی رول ولوبوي. ښکیلاکګرحکومت په ۱۹۰۱ کی په پښتونخوابې خونده نوم (شمال غربی سرحدی صوبه) وروتاپه چی داصلي هیوادافغانستان سره یی دخپلوۍ اوورورولۍ مزي غوڅ کړي اودبې هویتۍ په سیند یی لاهوکړي. ولې به ښکیلاک ګره برتانیه دومره لیونی شی چی دپښتوژبی دپرمختګ په واسطه دې دپښتـنوهویت تأمین کړي. پښتوخولاڅه کوئ چی انګریزانوفارسي ژبه هم په قضایی محکموکی نشوه زغملی – ښایی په دې دلیل چی دافغانستان دربارخیلوپښتنوخپل دربارپه فارسی چلاوه؟ ښکیلاک ګروانګریزانوپښـتوژبه یواځې په غیر مهمو، دطارق رحمن په ویناپه «څنګونوساحوکی» زغملی شوه چی«تمثیلی ارزښت» یی لاره. «نه به دقانون سازې اسمبلۍ قوانین په پښتوکی چاپیدل» اونه به یې دهغې هغو غړوته « دپښتواجازه ورکوله چی په انګریزی پوهیدل »
دسوات میاګل عبدالودودچی دیوسفزومشرو، په ۱۹۲۶ کی دانګریزانولخواد والي په حیث په رسمیت وپیژندل شو. هغه دپښتولپاره دپام وړژب سیاست غوره کړ:
۱ – پښتویی په سوات کی رسمی حکومتی ژبه اعلان کړه. خاصی فورمی او لیسټونه یی په پښتوچاپ کړل چی په دفترونواومحکموکی به استعمالیدل.
۲ – ولس اومامورین بایدساده لیکلی ژبه په خپله ورځنئ وظیفه کی وکاروي، اوپه لنډ ډول دې خپل اصلي ټکي معرفي کړي.
۳ – دسوات دوالی عبدالودودپه هڅه یوڅوکتابونه دبیلابیلوژبونه په پښتووژباړل شول. خو د نورصوبه سرحدپه شان، په سوات کی هم دتدریس ژبه اردواوانګریزي پاتی شوې.
په ۱۹۴۷ کی دمسلم لیګ ګوندمشرانوغوښتل چی په پښتونخواکی دی ریفرنډم په پاکستان اوهندوستان وشي. ددې په ضد، باچا خان غوښتل چې دغه ریفرنډم دې په پښتونستان او پاکستان وشي. دلته طارق رحمن دباچاخان په کتاب(«مای لایف انډ سټرکل»، نویزډیلی، ۱۹۶۹،مخ ۱۷۸) حواله ورکړې ده. 
نصرالله خان نصرد«ادبي ټولي» منشی وچی په زییز ۱۹۴۳ کی جوړشوی و. دی په دې  کې لګیاوچی پښتودې دژوندپه ټولوساحوکی عملي شي. نصرالله خان نصر «دپښتوشهید» نوم ګټلی دی(مارټراف پښتو)ــله جنوبی وزیرستان نه د سیاسی ایجنټ له خوادصوبه سرحددحکومت مشرسکرټری ته لیک، ۱۹جنوری ۱۹۵۰، ډی اونمبر۱۲/ایس۸  / ۴۹ ، نیشنل ډاکیومنټیشن سنټر – دپوهاندرحمن په حواله.
په ۱۹۵۰کی دصوبه سرحدقانون سازې اسمبلۍ چی دعبدالقیوم خان مسلم لیګ ډله پکی برلاسی وه، په محکموکی دانګریزی ژبی په ځای داردوژبی داستعمال وړاندیزوکړ. خواردوژبه په لومړیو(ټیټو) محکموکی کاریدله، اولوړې محکمې د پخواپه شان په انګریزی ژبه چلیدلې. دپوهنی وزیرمیاجعفر شاه کاکاخیل په اسمبلۍ کی داسی دریځ ونیو: دپښتني سیموپه ټولولومړنیواومنځنیوښوونځیوکی اوپه پوهنتون کی دې دپښتومضمون درس ورکول کیږي.
خوواقعیت داوچی پښتوژبه دمعتبروښوونځیوانګړته نشوه ورننوتلی:[475]
دغه شان په حکومتی ښوونځیوکی چی پښتوپکی په لومړی اودوهم ټولګی کی د تدریس ژبه وه اوترپنځم ټولګی پوری حتمی مضمون و، پښتوپکی«سمه نه ښودل کیدله» (ډیډ ناټ ټیچ پښتو وېل). کله به دښوونکوکمښت واوکله به زده کوونکي  دېته نه تشویقیدل چی په خپله خوښه دپښتومضمون په لوړوټولګیوکی(شپږم ترلسم) تعقیب کړي.
لیکوال پوهاندطارق رحمن کاږی چی پښتودتدریس دوسیلې(میډیم اف اینسټرکشن) په څیرحتی په لومړیوښوونځیوکی(۱ – ۴ټولګیو) هم د۱۹۸۴ کال پوری نه وه استعمال شوی. داهغه وخت چی دشوروي فوځونوپه ضددافغانانودجهادچیغه توده وه اوپه میلیونونوافغانان پښتونخواته کډوال شوي وو. که دپښتووضعې ته په پاکستان کی کلک پام وکړو، دې پایلې ته به ورسیږوچی دپښتومشکل دژبې په سیاسي اقتصادکی پروت دی: داواقعیت چی کارپه انګریزي اواردوژبوکی میندل کیـږي، کورنۍ ولې دخپلوماشومانواوځوانانووخت په پښتوضایع کړي. په بله وینا، په پښتوکی زده کړه اودپښتوزده کړه د قدرت اواقتصاد قلمروته نشي ورننوتلی او مولده اوګټوره وظیفه نه لري. په پاکستان کی دپښتوژبی دپرمختګ هڅوسینګاری (کاسمیټک) جنبه لرله، نه واقعی وظیفوی. دپوهاندطارق رحمن په وینا:[476]
ډاکټرطارق رحمن په خپله څیړنه(پښتولنګویچ اینډ ایډینټیټی – فورمیشن اِن پاکستان) کی دی پایلی ته رسیږی: داچی دپښتو«خوځښت دامپریالیزم په ضدو، برتانویانویی دبریالیتوب مخه ونیوله.»[477]
پاکستان هم چی دلویدیزدګټولپاره دجبهې دلیکې هیواد(فرنټلاین کنټري) دی، دپښـتنو اود دوی دژبې په ضدهغه لار خپله کړې ده  چی انګریزان پرې روان وو.

زرڅیړۍ (توزند اُکس)،کلیفورنیا، ۲۵جولای ۲۰۰۸.  ډاکټر رحمت ربی زیرکیار

پـــــــــا یـــــله                                               

له ډیر پخوا راهیسې انسانانو د غوره(کمال مطلوب) ټولنو په اکله بشپړ خوبونه لیدلي دي خو له بدې مرغې  تر نن پورې رښتوني شوي نه دي. د نورو ټولنو په شان، افغاني ټولنه هم بې عیبه نه ده. نسبتا کلکه ملي ټولنه په نسبي مساواتو چلیـږي او مساوات په حساب. په حـساب کی د یوې ټولــنې وګړي، شتـمني او عایدات، د سـیاسي قد رت مقامونه،ټولنیز اتبـا ر، او د کلتـوري هویت اسانتـیــاوې او امتیازونه راځي.

 نــن د نړۍ  د وګړو ستراکثریت خپله راشه درشه په هغـو  هیوادونو کې چلوي چې څو قومونه پکې ژوند کوي او ګڼ ژبتیا پکې بر لاسـې ده  . په بله وینا، د نړۍ خورا ډیر هیوادونـه ګڼ ژبي دي،او په مقابل کی یې یو څو ګوتې  په شمار یوژبي دي.

افــغانــستان هم د نړۍ په هغــو ګــڼ شمــیر هیوادونــو کی راځي چی په قــومـي لحــاظ نامتجانس دي( د افغانستان خلک په  څه د پاسه دیرش ژبو/لهجو غږیـږي). افـغانان هم بایـد د نــړۍ د ګڼ شمیر نامـتجانـسو ټولنو په شان لار وباســي او د خــپلولرې او نږدې ګـاوڼــډ یـا نو نــــه زده کـــــــړه وکــړي.

ژبه له دېنه  ډیره ده چې یواځې او یواځې د افهام او تفهیم (پوهاوي راپوهاوي) په وظیفه کې رالڼـډه شي. ژبه یوه «معــجزه» ده چې په وینا کې نه ځاییــږي، توپیر نه لري چې له کــومې څـڼـډې نه ورته وګــورو.

که ژبه نه وای، دینونه به ناشونی وای او انسانان به یو بل ته پردیان وای. بې له ژبې به استعـدادونه پټ وای او فکرونه به شړ وای. کمپیوټر نیټ ( کمـپـیوټري جال) نن سبا یوه اریانوونکې پرمختیاده او د پخواني بې جسمه واقعیت (ژبې) سیوری دی.

ژبه هغه بې وسلې او بې لښکره امپراتوري ده چی په ټوله نړۍ یې د خپل حاکمیت وزرې خپرې کړې دي. ژبه هغه بې جسمه نړیواله امپراتوري ده چې د خپلو اتباعو د معـنوي کـلتور دیره یې توده ساتلې ده او احساس یې ټکوروي.

ژبه یواځې د پوهاوي راپوهاوي(افهام او تفهیم) لوښی نه دی، بلکي د هویت چینه هم ده، او له همدې امله ده چې هیوادونه ملي او/یا رسمي ژبې لري. د بریښناییزې ټکنالوجۍ په مټ د ژبې د پوهاوي راپوهاوي وظیفه اسانه شوې ده، خو د هویت سازۍ وظیفه یې لا تر اوسه د هیوادونو او ملتونو په اوږو بار ده.   ګډه خاوره ، ګډه ژبه،ګډ دین او ګډ تاریخ د  قبیلوي ملاتړ او  ملي–سیاسي تړون په رامنځته کولو کې اغیزمن  رول لوبولی شي. هر څــومــره چی د مـلت کــیدا عناصــر ګڼ او غښتـلي وي،هغــومـره د ملي- سیاسي تــړون بنــسـټ کـلـک وي.  

برتانوي پاکستان د خپلې هویت سازۍ لپاره د مغلو د دربار ژبه (ارد و) مناسبه وګڼله چې د یوه  غیر قابل ملاحظه اقلیت( اووه عشاریه د رې سلنو) ژبه وه، خو په مقابل کې یې پښـتو ژبې ته د دې مجال ورنکړ چې د  قدرت په قلمرو کې پاپۍ واخلي. له دې امله په پښـتونخوا (افغانیه) کې پښتانه   مجبور شوي دي چې « په اردو یې وګټي او په پښتو يې وڅـټي». په غټ ګمان سره ارواښاد ګل پا چا الفت به هم  په لاندې شعـر کې د پښـتوژبې کرغیړنې وضعې ته ګوته نیولې وي چې په اوسني افغا نستان کې هم د قدرت او اقتصاد قـلـمرو ته نشي ور ننوتلی  :

سر او کار د خلکو دی د ژبې له سرکا ر سره

کـله به غــریـبه  پښـتـو  ژبـه د سـرکـا ر شي

 دېـته د ژبې سیاسي اقتصا د ( پولـيـټیکل ایکانُمي آف لنګویج) ویل کیږي.

دا ناشونې ده چی په نړۍ کی د نږدې شـپـږ زره  ژبو/لهجو له مخې دې بیل بیل هېوادونه جـوړ شي. ماشــومان او تـنکي ځوانان  په اسانۍ سره کـولی شي چی ژبې په طبیعي ډول (د ژبو په چاپـېریال کی) زده کړي. اوسني افغان نسل او راتلونکو افغان نسلونو ته باید په وړکـتون، ښوونځي او پوهنځي کې د دې زمینه برابره شي چی دوه غټې ملي/رسمي ژبې او لـږ تر لـږه یوه مهمه بهرنئ ژبه زده کړي. دا کار دوه غټې ګټې لري: یوه ګټه یې ملي ده، په دې مانا چـی د دوه غـټو ملي/ رسمي ژبو زده کول ملي نږدې والي ته لار پرانیځي.  دوهــمه ګـټه یې شـخصي ده، په دې مانا چـی په دوه ملي/رسمي ژبو او لږتر لږه په یوې مهمې بهرنئ ژبې مــسلط افـغانان په اسانــۍ سره د  ټــول افغانستان په بیلا بېلو ســیمو کــې کــار مـیندلی شي او هــم مهـال خپل مســلکي کـفــایت عـمــلا په خــپل ملــي کـفایت غـښتــلی کــولی شــي .  دې ته ژمنه ویلی شو.

زما په اند، افغان ملت نن سبا د دې اقتصا دي وس نه لري چی زده کوونکو ته دې په کوچنیـو محلي مورنیو ژبوکې د رس ورکړي، په داسې حال کې چې د دوه غـټو ملي/رسمي ژبو په مـنځ کې د اڼـډ ول لپاره کوم تدبـیر نه لیدل کېـــږي. 

په اوږده ډګر کی به روغه دا وي چی په ټول افغانستان کی دې  د  د رې(۳) ژبو نصاب پلی شي: دوه غــټـې ملي/رسمي ژبې او یوه بهرنۍ ژبه ( لکه انګریزي او/یا عـربي).

د دې لـــــــپــاره چې ژبـــــــه دې د بـېـــــــــــلتون په ځـــــاي  دغـــــبرګـون لـــــــــــوښی (وسیله) شي، بویـه دا چی د ژبــې سیاسي اقتــصاد د ې د عدا لت په ستــنـو ودر ېــږي! 

پــه افــغانــستان کې دې په لو مړي پـړاو کې  جــګ پـوړي دولــتي اوعلمي مقامونه هغو افغانانو ته ور وسپا رل شي چی   په دواړو رســمي ژبو کی لیکل، لوسـتل او ویل کــولی شــي او بــې له ژبــاړن  نــه خــپلې رســمــي وظیــفــې اجــرا کــولـی شي . دلــته  دواړه مــــلي کفایت او مســلکي کـــفایت  د یو بــل ســره اوږه په اوږه روانــیـــږي ، او پــه دې ډ ول  د ژبــې سیاسي اقـــتصا د  د عــدا لــت  په  ســتـنو و دریــږي.

دوه ملـــــــــــــــــونـــــــــــه                    

(الف)    د هــغـو هــیوادونو د نومونو لـړۍ چې په اساسي قوانینو کی یـې د ژبـې په اکلــه مـقررات خــونـدي شــوي وي

Alphabetical   List  of  Countries  with  constitutional  provisions  related  to       language:
Afghanistan                                    Barbados                                                Burundi
Albania                                              Belarus                                                  Cambodia
Algeria                                               Belgium                                                 Cameron
Andorra                                             Belize                                                     Canada
Antigua and Barbuda                      Benin                                                     Cape Verde
Argentina                                            Bolivia                                                  Central African Republic
Armenia                                               Bosnia & Herzegovina                       China
Austria                                                  Botswana                                             Comoros
Azerbaijan                                            Brazil                                                     Congo (Democratic Republic of)
Bahamas                                               Brunei Darrusalam                              Costa Rica                                             
Bahrain                                                  Bulgaria                                                  Croatia
Bangladesh                                           Burkina Faso                                          Cuba
Cyprus                                                      Iraq                                                               Mauritania
Djibouti                                                   Ierland                                                          Mauritius                                                            
Dominica                                 Italy                                                Mexico
East Timor                               Ivoray Coast                                    Micronesia (Federated States of)
Ecuador                                               Jamaica                                            Moldova
Egypt                                        Jordan                                                           Monaco
El Salvador                               Kazakstan                                           Mongolia
Equatorial Guinea                    Kenya                                                                  Morocco                                   
Eritrea                                                 Kiribati                                                            Mozambique
Estonia                                                     Korea(People’s Democ Republic)                          Namibia                                  
Ethiopia                                                Kuwait                                                            Nauru
Fiji                                                         Kyrgeyzstan                                        Nepal
Finland                                                  Laos                                                     New Zealand
France                                       Latvia                                                          Nicaragua
Gabon                                       Lebanon                                          Niger
Georgia                                                 Liberia                                                        Nigeria
Germany                                   Libya,Arab Jamahiriya                                Norway
Greece                                                  Liechtenstein                                              Oman
Grenada                                                Lithuania                                           Pakistan
Guatemala                                 Luxembourg                                                 Palau
Guinia                                        Macedonia(Former Yugoslav Rep of)            Panama
Guyana                                                  Madagascar                                                  Papua New Guinea
Haiti                                            Malawi                                              Paraguay
Honduras                                    Malaysia                                            Peru
Hungary                                                  Maldives                                            Philippines
India                                             Mali                                                              Poland                                    
Inndonesia                                   Malta                                                Portugal
Iran                                              Marshall Islands                                Qatar
Romania                                                                                          
Russian Federation                                                              Tuvalu
Rwanda                                                                                Uganda
Saint Lucia                                                                Ukraine
Saint Kitts and Nevis                                                  United Arab Emiraets
Saint Vincnet  and  the Grenadines                          Uzbekistan                                        
Samoa                                                                       Vanuatu
Saudi Arabia                                                               Venezuela
Senegal                                                                                  Viet Nam
Seychelles                                                                   Yemen                                                                     
Singapoe                                                                      Yugoslavia
Slovakia                                                                                   Zambia
Slovenia                                                                                    Zimbabwe
Solomon Islands
Somalia
South Africa
Spain
Sri Lanka
Sudan
Suriname
Sweden
Switzerland
Syrian Arab Republic
Tajikistan
Thailand
Togo
Tunesia
Turkey

    (ب)  د هغو هيوادونو د نومونو لړۍ چی اساسي قوانین یا د ژبې په اکله مقررات پکي نه لري

Alphabetical List of Countries without Constitutions or constitutional provisions related to linguistic rights:
                                                                   Sierra Leone
                                                                   Swaziland
Angola                                                      Tonga
Australia                                                      Trinidad and Tobago
Bhutan                                                          United Kingdom
Chile                                                              United States of America
Czech Republic                                              Uruguay
Denmark
Dominican Republic                               
Guinea Bissau
Iceland
Israel
Japan
Korea (Republic of)
Myanmar
Netherlads
San Marino
                      Source: www.unesco.org/most/ln2nat.htm
                      Most Clearing House Linguistic Rights            National Constitutions

 

 

[1] - political economy of language
[2] . Dr.Nicholas Ostler, Empires of the word: A language History. New York and London: Harper perennial, 2006,xix
[3] - genetics
[4] - Dr.Christine Kenneally, the First word: The Search for the origins of language. New York: Viking/Penguin Group, 2007, x+357 pages
[5] - Linguistics
[6] - The hardest problem in science today.
[7] - abstract
[8] - Noam Chomsky
[9] - genes
[10] - Hardwired into our genes
[11] - innate
[12] - Universal grammar
[13] - Parameter settings in the brain
[14] - Cognitive processes
[15] - Perception
[16] - Fossils
[17] - Animal researcher
[18] - The First word
[19] - Talking animal
[20] - Dolphins
[21] - Self-awareness
[22] - Genes
[23] - Information highway
[24] - The first virtual world
[25] - Real worldwide web
[26] - Are all intimately involved in speech production
[27] - Tissues
[28] - impressions
[29] - first word
[30] - Soliloquy
[31] - communicative
[32] - decode
[33] - Fossils
[34] - Einstein
[35] - Visionary individuals
[36] - Finding out how language started requires technology that was invented last week and experiments that were conducted yesterday. Pp.5 - 6
[37] - (If language has evolved, where will it head next? And where, for that matter, will we?) (P.11). 
[38] - The first word
[39] - sign language
[40] - Ursula Bellugi, Karen Emmorey David F. Armstrong, Sherman willcox, and the late William C. stokoe
[41] - speech language
[42] - crucial to language
[43] - expressions
[44] - vocalizations
[45] - Michael C. Corballis, From Hand to mouth: The Origins of language. Princeton university press,2002
[46] - stroke victims
[47] - aphasia
[48] - categories
[49] - sign language
[50] - ”What resulted was a sign-shouting match,neither ape was willing to(isten), Dr.Kennaeally reports.
[51] - Herodotus
[52] - Linguistics
[53] - Psammeticus
[54] - Phrygian
[55] - Bekos
[56] - Phrygian people
[57] - Bruges
[58] - Bryges
[59] - Phruges  
[60] - Phryges
[61] - Troy
[62] - Trojan allies
[63] - troy
[64]  - Trojan war
[65] - Hattite
[66] - Phrygia
[67] - Homer
[68] - Iliad
[69] - Indo - European
[70] - Phoenicians
[71] -  Proto-canaanite or proto – sinaite
[72] - hieroglyphic signs
[73] - Proto – Canaanite
[74] - Phrygian
[75] - deaf
[76] - sign language
[77] - mimics
[78] - Noam Chomsky
[79] - universal grammar
[80] - Sandinistas
[81] - Finger spelling
[82] - ” The American Finger spelled Alphabet consists of  22  hand shapes that – when held in certain positions and/or produced with certain movements – represent the  26  letters of the American Alphabet.” American sign Language: Finger spelling. Electronic version. ( Maj 15,2008)
http://www.lifeprint.com/asl101/finger spelling.htm
[83] - Concept of words
[84] - Linguistic structure
[85] - Judy Kegel
[86] - biology of Grammar
[87] - Felicia Ackerman
[88] - Osborne
[89] - Psammeticus
[90] - Nazi concentration Camp Auschwitz
[91]- twins
[91] - Kegel
 
 
[94] - American sign language
[95] - «Evidently, She(linguist judy kegel) would rather kill the life prospects of these (deaf) children, by leaving them unable to communicate with the outside world.« Brown university philosophy professor, Felicia Ackerman.
» A linguistic Big Bang«
pubished November 28, 1999(New York times, Thursday, May 8, 2008).
[96] - Kegel
[97] - Bluefields
[98] - « we do not want to kill indigenous language.» quoted in Lawrence Osborne, op.cit.,p.5 of 8.
[99] - Chomsky
[100] - ( a remarkable natural experiment), quoted in ibid., p.7 of 8
 
[101] - spirits
[102] - Long ago, men and animals and spirits all communicated in same way. Then something happened. After That, men had to speak to each other in different languages. But they retained ( The old language) in dreams, and in communicating with spirits and animals.« Quoted in Danny K. Alford, »The origin of speech in a Deep Structure of Psi«, phoenix: Ne Directions in the study of man, volume 2, No.2,fall/Winter 1978, electronic version, pages, ( June 2, 2008)
[103] - Cheynne
[104] - Alford
[105] - J. Youngblood Henderson
[106] - pre – doctor student
[107] - telepathy
[108] - flow of meaning
[109] - Speech
[110] - whorf
[111] - Benjamin Lee Whorf
[112] - Structure
[113] - cognition
[114] - world view
[115] - John Bissel Carrol(ed), (1956), Language,Thought and Reality: Selected Writing of Benjamin Lee Whorf . Combridge, Mass.: Massachusetts Institute of Technology, paperback, 1964
[116] - Peter c. Rollins, Benjamin Lee whorf: Lost Generation theories of mind, language, and religion. Ann Arbor, Mich.: Popular Culture Association, university microfilm international, 1980, pp. X+91
[117] - kant
[118] - Emerson
[119] - James
[120] - Spirat and intuition
[121] - theosophists
[122] - Antoine Fabre d`Olivet
[123] - Friedrich Max Muller
[124] - mythology
[125] - hermeneutics
[126] - Occutltists
[127] - Genesis
[128] - hieroglyphs
[129] -non - person
[130] -Pope
[131] - Kant
[132] - speculative metaphysics
[133] -«kant`s theocentric metaphysics«, by Stephen palmquist. < stevepq@hkbu.edu.hk>, (june 19, 2008)
[134] -Sacred Books of the East. Traslated by various oriental scholars and edited by Max Mueller(Oxford: Clarenden Press, 1879 – 1910), 50 volumes.
[135] - Bimal K.Matilal, the word and the world.
       Delhi and New York: Oxford university press, 1990, pp,ix+189. The collected Esays of Bimal Krishna Matilal. Two volumes. Edited by Jonardon Ganer, New Delhi: Oxford university press, 2002
[136] -Religion innerhalb der Grenze der blossen Vernunft, 1793, translation Religion within the Limits of Reason Alone.
[137] - language, mind and Reality
[138] - Theosophist
[139] -yoga
[140] - Rollins
[141] - Esoteric Knowledge
[142] - (Peter C. Rollins, «The Whorf Hypothesis as a critique of western science and Technology« in American Quarterly, vol.24, No. 5, December 1972, pp.563-583. Pulished by the Johns Hopkins university press, electronic version, ) June 12, 2008(  , http://www.jstor.org/pss/2711660
[143] - Whorf`s first exposure to the study of language was through works of 19th century theorists whose interests in language were patently religious. Throughout his subsequent work in linguistics, Whorf may have refined-but he never repudiated-the ideas of the 19th century pioneer linguists who introduced him to the subject.) Peter C. Rolling, 1980, quoted by Danny K.H. Alford, op.cit,p.4.
[144] - Communism
[145] - karl Marx
[146] - The opium of the people
[147] - Karl Marx, critique of Hegel`s philosophy of law(1843-1844), Introduction.
[148] - Proudhon
[149] - Anarchist
[150] - Utopian
[151] - …The slave of kings and priests pierre-Joseph Proudhon, Economic contradictions(1846), vol.1, p.384.
[152] - “ The execrable doctrine  called communism….is wholly contrary to natural law itself; nor could it establish itself without turning upside – down all rights, all interests, the essence of property, and society itself.” Pope Pius IX, Qui Pluribus(encyclical), 9 Nov. 1864. For the above three quotations see: History of quotations. M.S. Cohen and John Major – London: Cassell/Orion 2006, p.549, no. 4 - 6
[153] - Friedrich Engels
[154] - Communist Manifesto
[155] - Spectre
[156] - Metternich
[157] - Guizot
[158] - Right - Wing
[159] - Darwin
[160] - The Origin of species
[161] - survival of the fittest
[162] - Lassalle
[163] - Class struggle
[164] - Engels
[165] - Remarkable
[166] - Malthus
[167] - Thomas Malthus, Essay on the principle of population(1798).
[168] - History in Quotations, p.565, no.4
[169] - New left Review
[170] - Gerratana
[171] -Leon P. Baradet, Political Ideologies: Their Origin and impact. Prentice- Hall, 1979, p. 151, Alfred de Grazia, «The Burning of troy», Marx, Engels< and Darwin, electronic version, 10 pages, ( June 2, 2008)
[172] - « Slowly and uncounsciously…..by many steps« quoted by Christine Kenneauy, the first word: Search for origins of language New York: Viking, 2007, p.21
from the Chales Darwin, the Descent of Man. Amherst, New York: Prometheus Books, 1998, p.89
[173] - Martin Luter King
[174] - Examination Answers, History of recent philosophy
[175] - The Limitation of philosophy is the justification of the theology
[176] - rig(g)ed determinism
[177] - Ebenezer Baptist church
[178] - The challenge of communism to christianity
[179] - Genesis
[180] Teleology
[181] -< http:«www.stanford.edu/group/king/publications/papers/vo12/520705-Examination_answer> (June 2,2008)
[182] - Creation
[183] - Rousseau
[184] - Essay on the origin of language
[185] - »Man`s first language is…..the cry of nature…. Wrested from him only by a sort of instinct on urgent occasions, to implore for help in great dangers or relief in violent ills.« Rousseau quoted by Kenneally, op. cit, pp.17 – 18, prologue, from J.J. Rousseau, victor Gourewich, The first and Second Discours together with the replies to critics and essay on the origin of languages. New York: Harper Collins, 1990.
[186] - Creation
[187] - Jean Aitchison, the seeds of speech: language origin and Evolution. Cambridge, England: Conto, 2000,p.6
[188] - Genesis
[189] - The Lord
[190] - Garden of Eden
[191] - Mesopotamia
[192] -The tree of life
[193] - The tree of knowledge of GOOD and Evil
[194] - Adam
[195] - Eve
[196] - « Therefore a man shall leave his father and mother and be joined to his wife, and they shall become one flesh.« ( Genesis 2: 24) .
[197] - flesh
[198] - Become one flesh
[199] - Abstract idea
[200] - »And they were both naked, the man and his wife, and were not ashamed.« (Genesis 2: 25)
[201] - Eve
[202] - »And Adam called his wifes name Eve, because she was the mother of all living.« ( Genesis 3: 20).
[203] - Genesis
[204] - Serpent
[205] - New Testament
[206] - Serpent
[207] - ( New Testament, Revelation 20:2 )
[208] - more cunning beast
[209] - Genesis 3:1
[210] - Satan - Serpent
[211] - Cain
[212]- Abel
[213] - »….. Abel was a keeper of sheep, but Cain was a tiller of the ground.« ( Genesis 4:2)
[214] - »You are cursed from the earth…… A fugitive and a vagabond you shall be on earth. «( Genesis 4: 8 – 12)
[215] - Enoch
[216] - Irad
[217] - Lamech
[218] - Seth
[219] - Enosh
[220] - »After he begot Seth, the day of Adam were eight hundred years. So all the days that Adam lived were nine hundred and thirty years, and he died.« ( Genesis 5 : 3 – 5)
[221] - Noah
[222] - Irad
[223]  - Noah
[224] - Perfect
[225] - Corrupt
[226] - Cubit
[227] - Genesis 5 : 3 – 32, Genesis 6: 9 - 15
[228] - Shem, Ham, Japhet
[229] - »and from these the whole earth was populated« , Genesis 9: 19
[230]- Genesis 11:1
[231] - Babel
[232] - «a tower whose top is in the heavens.» ( Genesis 11:4)
[233] - »Come let us go down and there confuse their language, that they may not understand one another`s speech.« ( Genesis 11:7)
[234]- Lord
[235]- Tower of Babel
[236] - Babel
[237] - Babel
[238] - Hebrew
[239] - Confused
[240] - Babel
[241] - Babylon
[242] - Babylonia
[243] - « Therefore its name is called Bable, because there the Lord cinfused the language of all the earth, and from there the Lord scattered them abroad over the face of all the earth» ( Genesis 11:9)
[244] - Terah, Abraham, Sara, Lot
[245] - Satan-serpent
[246] - Numbers
[247] - Balaam
[248] - Donkey
[249] - Angel
[250] - Number 22: 21-35
[251] - Jasephus Flavius
[252] - Antiquities
[253]- All the living creatures had one language
[254] - Good and evil
[255] - Sammetichus
[256] - Bekos
[257] - Phrygian
[258] - Frederick 2 of Hohenstaufen
[259] - King James 6 of Scotland
[260] - «Spak very guid Ebrew»
[261] - Hebrew
[262] - John webb
[263] - Noah
[264] - Joseph Edkins
[265] - Joseph Edkins, The Evolution of the Chinese language, 1887.
[266] - Noah Webster
[267] - Semetic
[268] - Armaic
[269] - Kenneally, op.cit, pp.19-20.
[270] - Human experience pre- linguistic                                                                                                                                            
[271] - Thoth
[272] - Nabu
[273] - « Minurita as the god of wisdom», by Amar Annus, paper presented in 47th Rencontre Assyirologique international, july 2-6, 2001, Hilsinki, Finland, electronic version,( july 1, 2008).
[274] - Isaiah 46:1, and jeremiah 48:1
[275] - Hinduism
[276] - Brahma
[277] - Sarasvati
[278] - Vishnu
[279] - Siva
[280] - Destroyer
[281] - Trinity
[282] - Societe de Linguistique of Paris
[283] - » The society will accept no communication concerning either the origin of language or the creation of a universal language.»  Quoted by Kenneally, p.22, referring to volterra, Vrigina, at al, ( Gestures and the emergence and development of language ), in eds. Michel Tomasello and Isac Slobin, beyond nature-nurture: Essays in honor of Elizabeth Bates( Mahwah, N.J.: Lawrence Earlbaum Associates publishers, 2005).
[284] - « Once theology tried to turn itself into science, it could only produce a caricature of rational discourse, because these truths are not amenable to scientific demonstration.« Karen Armstrong, The Battle for God, 2000, quoted in 100 words to make you sound great. Boston and New York: Houghton Mifflin company, 2008, p.6
[285] - Freud
[286] - Unconscious
[287] - Zhuangzi/ Chuangtse
[288] - William Hazlitt
[289]- Die Traumdeutung, 1900
[290] - The interpretation of dream, 1913
[291] - Latent content
[292] - disguise
[293] - Chip
[294] - Conscious and unconscious mind
[295] - Charles Mcphee, stop sleeping through your dreams, New York, 1995
[296] - Dreaming
[297] - marginal man
[298] - everything national-out, Third Saqawi-in
[299] - FUB
[300] - Citizenship
[301]  - Cultural Citizen
[302] - William McNaughten
[303] - Lord
[304] - Top - down
[305] - Pashto Action Council
[306] - Keyboard
[307] - Pashto think Tank
[308] - Prestige
[309] - Communication
[310] - P.J.O`Rourke
[311] - O`Rourke
[312] - Algebra of New politics, 1989 - 2005
[313] - PSDP
[314] - Dr.Nicholas Ostler, Empires of the word: A language history. New York and London: Harper perennial, 2006, xix
[315] - Universel and basic
[316] - Abstract
[317] - Communication
[318] - Rosen
[319] - » Language is the beginning, it is part of who we are.« Quoted in Ralph w. Fasold and Jeff Conner – Linton (eds.), An Introduction to linguistics, 2006,pp.1 and 375.
[320] - Tie
[321] - Social class differenciation
[322] - Malay
[323] - »English – knowing bilinguals govern the country, walk the corridors of power, preside at boardroom meetings, teach in schools, and rule in the courts of law.« Anne pakir at national university of Singapore, »Bilingual education with English as an official language: Socio cultural implication«, Georgetown university press. Georgetown university round table on languages and linguistics, 1999, electronic version, pp. 341-349
[324] - Language policy
[325] - Gonzales
[326] - Official language
[327] - »Never supported making English the national language.«
[328] - » The attorney general[ Alberto Gonzales] got caught in a linguistic snare. He took ‘national’ language to mean what we describe as ‘ official’ lauayge. We have no problem in identifying English, our common linguistic currency as national language.« White House spokesperson Dana Perino in »Adventures in semantic: CBS News, electronic version, posted by Hillary Profita( 22 May 2006).
[329] - Eritrea
[330] - UNICIF
[331] - Tigrigna
[332] - Kiswahili
[333] - C.M. Rubagumya (ed.), 1990, quoted in” Multilingualism and nation building: language and education in Eritrea”. By Chefena Hailemariam, university of Asmara, Eritrea, sjaak kroon, Tilburg university, Netherlands, and Joel Wolters, Bar – Ilan university, Israel – electronic version, pp. 475 – 493.
[334] - declared by a government to be the language of the governed nation.
[335] - entity
[336] - Hebrew
[337] - mandate
[338] - League of Nations
[339] - “ All ordinances, official notices and official forms of the government….. shall be published in English, Arabic and Hebrew”
[340] - Bahasa Indonesia
[341] - authencity
[342] - melting pot
[343] - EU
[344] - Finlands svenska
[345] - Zimbabwe
[346] - Bahasa Melayu
[347] - Khmer
[348] - Mandarin
[349] - Petitions
[350] - Tom and Jerry
[351] - Mandarin ( Putonghua)
[352] - NC- 17
[353] - bad grammar
[354] - “ Language is the beginning , it is part of who we are.” ( Rosen).
[355] - Standardization
[356] - Language policy
[357] - it varies and it changes
[358] - Der rat fuer Rechtschreibung
[359] - Hebrew
[360] - Quechua
[361] - editorial guidelines
[362] - Coxton
[363] - editorial
[364] - Johansen
[365] - Webster
[366] - Standardize
[367] - behavior
[368] - Eliezer ben - Yehuude
[369] - Hebrew
[370] - Sorting through the variation
[371] - Formal
[372] - Pashto Action Council
[373] - Pashto terminological databases
[374] - negologism
[375] - Language policy
[376] - Official lanauge act
[377] - Formal communication
[378] - assimilation
[379] - non - intervention
[380] - Differentiated legal status policies
[381] - Valorization of the lanauge policy
[382] - unilingalism
[383] - Language policy – Wikipedia,electronic
[384] - Malay
[385] - Pluralism
[386] - integrate
[387] - Malay
[388] - Association for South East Asian Nations
[389] - neutral
[390] - bilingual policy
[391] - “the constant desire to upgrade” both lanauges “ is translated into gate-keeping procedures in terms of student admission to higher levels of education, for example, secondry school to junior college and from junior collage to university entrance.” Georagetown university Round table on languages and linguistics, 1999,          pp.342 – 343.
[392] - “ In brief Singapore wants English as a tool rather than a tie, it wants English to serve a utilitarian but not an emotional purpose.” Ibid, p.344.
[393] - Hebrew
[394] - Revitalization
[395] - Vernacularization
[396] - Leauge of Nations
[397] - mandate
[398] - “ All ordinances, official notices and official forms of
[399] - Eliezer Ben- Yehudal
[400]  - Father of modern Hebrew
[401] - Hebrew
[402] - unfinished autobiography
[403] - “ But the more I Thought of the national survival the more I realized that just as the Jews could not become a living nation except by returning to their ancient homeland – so also they could not become a living nation exceptly by returning to the language of their ancestor… - just likeevery other nation each with its tongue. That was the decisive moment in my life, when I saw that the two things withoutwhich the jes could not become a nation are the land the language.” The history of Eliezer Ben – Yehuda Hebrew, electronic version, 5 pages.
[404] - Eliezer Yitzhak perelman
[405] - Ben - Yehuda
[406] - Deborah
[407] - Hebrew
[408] - Ben – Zion Ben - Yehuda
[409] - Hebrew
[410] - Rebirth of Israel
[411] - Clear Tongue
[412] - Hegrew language council
[413] - Hebrew lanauge Academy
[414] - Complete Dicionary of Ancient and Modern
[415] - Ehud
[416] - Zvi
[417] - Sephardic
[418] - Zionists
[419] - Herbrew university
[420] - Balfour
[421] - Plurilingualism
[422] - Ideological monolingualism
[423] - Hebrew
[424] - Hebrew
[425] - ulplan
[426] - dissertations
[427] - higher education
[428] - Multilingualism
[429] - Hebrew
[430] - Hebrew
[431] - minimum program
[432] - “ barely 2,000{ two thousand} pupils continue studying it to the end of high school.” Berard spalsky at Bar-Ilan university, “Lanauge in Israel: Policy, Practice, and ideology”, Georaetown university round table on languages and linguistics, 1999, pp. 164 – 172.
[433] - Hebrew – only approach
[434] - Hebrew
[435] - Yiddish
[436] - national language capacity
[437] - from “ mylanguage first” to “ my language alongside yours” ibid
[438] - Language planning
[439] - Organized pursuit
[440] - Karl Erland Gadelii, Language planning:
Therory and practice, Evaluation of language planning cases worldwide, 1999, electronic version, 27 pages, for the languages Division(Education sector) of UNESCO
[441] - Status planning
[442] - Corpus planning
[443] - Socialinguistic surveys
[444] - Pilot projects
[445] - “Educational institution is recognized not only as an agent of implementation but also as an interface of macro-level ideologies and  in macro-level linguistic behaviors in the everyday life speakers.”
 ـ په کوم ټولګی اوپه کوم مضمون کی[446]
[447] - Labelling
[448] - Policy and instruction manual
[449] - Printed matter
[450] - Tie
[451] - “ It is not a question of either A or B but of both A and B.”
[452] - Pashto action council
[453] - Pashto terminological databases
[454] - Task force
[455] - Winston Churchil “ must qualify as its uncle, and therefore, as a pivotal figure in the resurgence of political Islam” Alex von Tanzelmann, Indian summer: The secret history of on Empire. New York, 2007, p.128.
[456] - “ According to the 1951 census, 56 percent of Pakistan`s population counted Bengali as their mother tongue.”  Alyssa Ayres, “ The politics of language policy in Pakistan”, in Michael E. Brown and Sumit Ganguly(eds.), Fighting words: Language policy and Ethnic Relations in Asia. Harvard university preses, 2003, pp. 55 – 57.
[457] - Philip Oldenburg, “ < A place In sufficiently Imagined>: Language, Belief, and Pakistan crisis of 1971”, Journal of Asian studies, Vol.44, No.4* August 1985), pp. 711 – 733.
[458] - “ The Bengail language movement of 1948 – 52 in East Pakistan fulled the emergence of Bengali ethno – nationalism, which lead to the creation of Bangladesh and the breakup of Pakistan in 1971.” Tariq Rahman, “language, power and ideology”, JSTOR : Economic and political weekly, Vol. 37, No.44(Nov. 2 – 15, 2002), pp.4556 – 4560.
[459] - Punjabi (48.89%), Pashtuns(8.12%), Mahjir(30.29%), Sindhi(2.50%), Baluchi(0.25%), Bangali(9.35%).
[460] - The Pakhtun movement sought the official use Pashto in the provincial Assembly as well as in the schools.(p.57)
[461] - “This event has been memoralized in Bangaladesh as language day ( or Ekushe)” (ibid., p.59).
[462] -Article 251
“1. The national language of Pakistan is Urdu, and arrangements sha”be made for its being used for official and other purposes…”
“2. Subject to clausel, the English language may be used for official purposes until arrangements are made for its replacement by Urdu.”
[463] - “ It is perhaps more today entrenched than it was during the British period.” Tariq Rahman, “ The Role of English in Pakistan with special reference to tolerance and Mititary”, in Amy B.M Tsui and James W.
Tollefson(ed.), Languages policy, culture, and Identity in Asian context. New Jersey: Earlbaum Assoc., Inc., Publisher, 2007, 219 - 220
[464] - Tariq Rahman, “ Pashtu language and identity – formation in Pakistan,” Contemporary south Asia, Vol.4, No.2 (July 1995, pp. 151 – 20)
[465] - “ without prejudice to the status of the national language, a provincial assembly may be law prescribe measures for the teaching, promotion and use of a provincial language in addition to the national language.” (Article 251,3)
[466] - Rahmat Rabi Djan – Zirakyar, Stammesgesellschaft, Nationalstaaat und Irredentismus am Beispiel der Pashtunistanfrage. Frankfurt am  Main: Haag+Herchen Verlag, 1978, p.332.
[467] - “ ….. the census of  1971
 - دغنی خان سره دطارق رحمن مرکه په اتمانزوکی(۲ / نومبر/ ۱۹۹۳)[468]
[469] - Sultan Sabir, “ Pashto sahafat” (Urdu: Pashton Journalism) in Nawaz M. Tair, Suba sarhad par paehli Lisani aur Saqafati Conferece ke Muqalat ka Majmua(Urdu: A collection of papers on the first linquistic and cultural conferece of the frontier province) ( Peshewar: Pashto Academy, 1986), p.186.
[470] - According to Tariq Rahman, pashtun magazine “ gaineal widest popularity …. Badshah Khan criticized the Britsh school system for “alienating” the people and :perpetuating” their rule. Prof. Rahman” ( Pashtu Government schools and the pakhtuns). Also, see para 417 of the police abstract of Intelligence: Acc 479(NDC)
[471] - M. Mosharaf Babar, “ Zamung Jaba o Mung” ( Pashto: We and our language), Pakhtun)1 Nov. 1945) pp. 17 - 18
[472] - Legislative Assembly Debates: F28 september 1937, p.622, quoted in Rahman
[473] D.G. Tendulkar, Abdul Ghafar Khan: Faith is battle(Gandhi press foundation), p. 229, quoted in Rahman.
[474] - Report on public Insrution: N.W.F.P. 1940 – 41(Peshawar: Manger of Government printing, 1941), p.61
[475] - Actually, “Pashto could not be introduced in the elite schools at all…..Thus, the English medium schools of the NWFP never included Pashto in their curricula.”
[476] - “Pashto – speakers still cannot aspire to positions of power in Pakistan without learning Urdu and English.”
[477] - “As the movement was anti – imperialist, the British did not allow it to succeed.”

 

رفقا، دوستان عزیزتارنمای وطندار !  لطفاً نظرات، پیشنهادات، انتقادات، مقاله ها، نوشته ها، مضامین و مطالب علمی و تحلیلی خود را جهتِ نشر به ادرس پوست الکترونیکی سایت بفرستید