2017/03/18

 انجنیر حامد یعقوبی (فرمند) 

سیاست  نظام آیندة افغانستان 

 

 سیاست نظام آیندة افغانستان 

نام کتاب:       

 حامد یعقوبی فرمند 

نویسنده:         

 زکریا محمدي 

تایپ و صفحه آرایی:  

 حسیب ارژنگ 

طرح جلد:     

 مؤلف 

ناشر:                      

 1376 ش 

چاپ اول:     

 1393 ش 

چاپ دوم:       

 2000 جلد 

شمارگان:     

 100 افغانی 

قیمت:                     

حق چاپ محفوظ است 

محل پخش و فروش: کابل، جاده آسمایی، جوي شیر، بازار کتابفروشی ها، کوچه چهارم  شماره هاي تماس: 0784100912 0700290114 

 

فهرست مطالب 

مقدمه چاپ دوم......................................................................................................9 دربارة نویسنده .....................................................................................................13 مقدمه چاپ اول...................................................................................................15 فصل اول: اوضاع اجتماعی..................................................................................19  مشترکات جامعه: ......................................................................................22 

فصل دوم: نواقص عمدة احزاب .........................................................................31  مروري بر گذشته:.....................................................................................31 

فصل سوم: ساختار سیاسی افغانستان..................................................................37  1. شوراي رهبري یا شوراي اُمُنا:.............................................................37 

ریاست جمهوري:.................................................................................42 

مجلس شورا:........................................................................................45 

قوه قضائیه:..........................................................................................46  فصل چهارم: نظام دفاعی....................................................................................49  فصل پنجم: نظام امنیتی.....................................................................................59  فصل ششم: نظام اطلاعاتی................................................................................65  فصل هفتم: سیاست خارجی................................................................................69  فصل هشتم: ساختار اجتماعی.............................................................................73  رفع نظام قومی و قبیلوي.........................................................................73 

رفع تعصبات مذهبی.................................................................................83  نگرش انسانی براي انسان.............................................................................89 

 

6 / نظام آیندة افغانستان 

همآهنگ شدن با کاروان بشریت:............................................................93  ساختن یک نظام اخلاقی:........................................................................95  ارتقاء سطح زندگی زنان:..........................................................................99 

کنترل جمعیت و عواقب ناشی از ازدیاد نفوس:.....................................103 

فصل نهم: ساختار اقتصادي افغانستان..............................................................119  ضرورت یک پلان گذاري دقیق:.............................................................119  ضررهاي اقتصاد متمرکز:.......................................................................122  تشویق مالکیت هاي خصوصی: ..............................................................123  بهره برداري از سرمایه گذاري هاي خارجی:.............................................127  تقویت بخش زراعت و مالداري:.............................................................129   توسعۀ صنعت: .......................................................................................131  فصل دهم: نظام حقوقی....................................................................................133  حقوق مدنی:...........................................................................................136  حقوق سیاسی:........................................................................................137  حقوق اقتصادي:......................................................................................139  تساوي حقوق در برابر قانون:.................................................................140  حقوق عادلانه:........................................................................................141  حقوق وجودي:........................................................................................142  حق آزادي عقیده:...................................................................................145  حق بیان:.................................................................................................147  فصل یازدهم: حقوق زنان .................................................................................151 

فصل دوازدهم: نظام آموزشی............................................................................161  هدفمندي در آموزش:.............................................................................161  اشتغال بعد از تحصیل: ...........................................................................167  فصل سیزدهم: نظام تربیتی..............................................................................169  سیستم تربیتی در جهت روابط بین المللی انسان ها:...............................173 

 

 7 / 

اشاعۀ فرهنگ خواهري و برادري:.........................................................175  فصل چهاردهم: نظام بهداشتی.........................................................................181  فصل پانزدهم: نظام شهرسازي.........................................................................185  فصل شانزدهم: امکانات اعمار افغانستان..........................................................195  فصل هفدهم: ارتباطات منطقوي......................................................................199  فصل هژدهم: ارتباطات بین المللی....................................................................205  فصل نزدهم: بهترین وجهه براي افغانستان.....................................................215 

فصل بیستم: پیرامون حکومت خوب ................................................................221  بینش عقلی و فکري یا بینش تعبدي:...................................................227 

 
 

مقدمۀ چاپ دوم 

اوضاع و شرایط سیاسی و اجتماعی فعلـی افغانـستان بـا آنکـه 13 سال از سقوط دولت طالبان و تأسیس یک نظام دموکراسی بـه کمـکآمریکـا و متحـدینش مـی گـذرد  دیـده مـی شـود کـه سیاس تمداران ودولتمردان ما از فرصتهاي پیدا شده و کمـک هـاي هنگفـت و کـافیاقتصادي، سیاسی، امنیتی و نظامی کشورهاي متحد غربـی نـه تنهـا بـهنفع جامعه استفاده لازم نکرده بلکه با فساد اداري و یا همدست بـودنبرخی عناصر دولتی با دشمنان افغانستان، آنرا هـدر دادهانـد . و کـشوردچار بحرانهاي اقتصادي، اجتماعی، سیاسی و امنیتی گردیـد. در هـرصورت شرح اوضاع جاري و واقعیت هاي موجـو ده و علـل و عوامـلآن هیچگاه از چشم مطبوعات و رسانه هاي همگانی پوشـیده نمانـده ودرج تاریخ می گردد

لاکن به وضوع میتوان گفت با آنکه فعلاً یک سیستم و یک نظـامسیاسی با ارگانهاي دولتـی و پارلمـان و سـایر بخـشهـاي مـدنی وساختارهاي اداري که لازمۀ یک کشور و ضرورت یک جامعـه اسـت،به کمک کشورهاي غربی برقرار گردیده نظر بـه وضـعیت قبـل از آن،کاري بس عظیم و قابل قدر است. باز هم دیـده مـی شـود کـه برخـینارسائیهاي عمده وجود دارد. بعضی ازین نارسائیها در خود سیستم


 

بــوده و بیــشترین آن در نحــوة اجــرا و فــساد دولتمــردان و ســوءاستفادهگـران مـی باشـد، بنـابراین موضـوعات سیاسـی و اجتمـاعی وطرحهاي ارائه شده درین کتاب هنوز هم به قوت خود باقیست و قابلاستفادة جامعۀ ما میباشد. به همین دلیل نظر بـه خـواهش بـسیاري ازدوستان اقدام به چاپ دوم آن صورت گرفت

اهمیت اساسی این اثر اینست که سیستمها و ساختارهاي سیاسی و اجتماعی و فرهنگـی و اقتـصادي و غیـره را نظـر بـه شـرایط جامعـهافغانستان طوري ارائه میدهد که بهتر بتوانیم نظام سیاسی مردم سالاري را در جامعۀ خود پیاده کنیم و کشوري قدرتمند، مرفّّه و سـعادتمند ورو به رشد و مفید و همگام با سایر ملل متمدن جهان داشته باشیم

اهمیت دیگر این کتاب اینست که حدود بیـست سـال قبـل تحـتعنوان تجدید بناي افغانستان نوشته شده و به دسترس سیاسـتمداران وشخصیتهاي مؤثر و متفکرین و فرهنگیان جامعۀ مـا قـرار گرفـت، ومورد تقدیر بسیاري واقع شد، که از همۀ آن ها سپاسگزاریم

آن زمان یعنی بیست سال قبل حکومت مجاهدین هنوز بر سر کـاربود. جنگهاي داخلی بین تنظیمهاي جهادي به علـت خودخـواهی وبعضاً دخالتهاي کشورهاي همسایه و همچنین اخـتلاف سـلیقه هـايسیاسی و عقیدتی و بهانـه گیـري هـاي بعـضی شخـصیت هـاي خـائن،شیرازه و اساس همۀ نظام سیاسی و ارگان هاي دولتـی و اداري کـشوررا در همۀ زمینهها از میان بـرده بـود. وزارتخانـههـا و ادارات دولتـیتعطیل، ساختمانها به علت راکتباران جنگافروزان داخلی تخریب و

 

 مقدمۀ چاپ دوم / 11

وسایل و لوازم اداري سـوخته و یـا غـارت شـده بـود و مـامورین آنمتواري و فراري بودند

ادارة رژیم حاکم به چند نفر محدود می گردید که همۀ تلاش شـانبراي دفاع از خود و جنگ با مخالفین صـورت مـی گرفـت . و اگـر درزمان کوتاهی برخی از ادارات فعال میشد، طرح و برنامۀ اصـلاحی واجرائی لازم براي آن وجود نداشت

بنابراین نگارش این کتاب در آن وقت از جملۀ ضروریات مبـرم وحیاتی بشمار میرفت، که یک سیستم و نظام سیاسـی، نظـامی، اداري ،اقتصادي و فرهنگی به هم پیوسته و همآهنگ و هدفمند و نسبتاً کاملیرا براي یک کشوري که همۀ آن به نابودي کـشانیده شـده بـود، ارائـهکرده و به دسترس دولتمـردان و اشخاصـی کـه آرزوي ایجـاد یـکجامعۀ سالم را داشتند، قرار می داد

امروز نیز که اغلب آن ارگانها ایج اد شده به نظر مـیرسـد کـه ازیک جانب اشخاصی که در رأس قدرت سیاسی قرار گرفتند متأسـفانههم لیاقت کافی نداشـتند و هـم تعهـد ملـی و میهنـی در آن هـا دیـدهنمیشد و از احساس کمبودهاي شخصی و حوادثی را که لمس کـردهبودند، در اولین فرصـت و بـا عجلـه و شـتاب زایدالوصـفی در فکـرتقویت اقتصادي خود از کمک هاي خارجی که به مردم افغانستان تعلق داشت، گردیدند

از جانب دیگـر در ادارات و ارگـان هـاي ایجـاد شـده، اسـتراتیژيهدفمند و مناسبی براي پیشبرد امور وجود نداشت تا جامعه را به یـکدگرگونی مثبت و مفید برساند

اینجانب با ویرایش مجدد و خلاصه ساختن برخی مـوارد زایـد درچاپ دوم، آنرا به دسترس فرهنگیان و اندیشمندان و سیاسیون معظـمو دلسوز جامعۀ خود قرار می دهم. باشد که مورد استفادة همگان قـرارگیرد

از اشتباهاتی که احتمالاً در آن وجود داشته باشـد، از اهـل علـم وقلم پوزش میطلبم. امیدوارم در طرحها و نظریاتی که به حال جامعـهمفید واقع میشوند، عملاً یکدیگر را همراهـی و هـمفکـري کنـیم تـاسیاستمداران خردمند و متعهـد و مـردمدوسـت و وطندوسـت تبـارزنمایند و وضعیت اسفبار کشور و ملت ما تغییر مثبـت و همـهجانبـهپیدا کند

در ضـمن ج ا دارد ک ه از آقـاي محمدوس یم امی ري و همک ارانگرامیشان در انتشارات امیري که در زمینه تایپ متن و چـاپ و نـشرکتاب زحمت کـشیدهانـد، سپاسـگزاري نمـوده و مؤفقیـتشـان را ازخداوند مهربان آرزو می نمایم

با احترام 

یعقوبی فرمند 

26/6/1393 مطابق 2014/9/17 

 

دربارة نویسنده  

انجنیر حامد یعقوبی از شخصیتهاي سیاسی و علمـی افغانـستان،تحصیلات ابتدایی را در مکتـب بـاغ علیمـردان و سـپس لیـسۀ عـالیحبیبیه را در کابل گذرانید و تحصیلات عـالی را در فاکولتـۀ انجنیـريپوهنتون کابل در رشـته مهندسـی آرکیتکچـر بـه پایـان رسـانیده ومطالعات خارجی خود را در رابطه با فلسفه و امـور شهرسـازي ادامـهداد. یعقوبی با نگرش عمیق اوضاع آینده را بررسی میکرد. بـه همـینسبب با دوستان و همفکرانش همواره در جهت تحکیم وحدت تلاشمینمود و درین رابطه مقالات، بیانیهها، سیمینارها و طرحهاي زیـاديدر مناسبتهاي مختلف مطابق با شـرایط زمـان و مکـان ارائـه نمـودهاست

از آنجائی که بعد از پیروزي مجاهدین، به علل گوناگون اختلافاتحزبی و گروهی شروع گردید و کشور به فاجعۀ عظیم دیگري روبـروشد، او ترجیح داد که در مهاجرت سر برده و در حد توان و امکانـاتبراي ایجاد صلح و هماهنگی عمومی و ترسیم یک استراتیژي اساسـیبراي رفع معضلات کشور و همچنین انسجام قشر تحصیلکرده و مِنِورجامعه خدمت نماید. گرچه حوادث بعد از پیروزي خیلی تلخ و بـرايهمه ناگوار است و دشمنان در جهت خرابـی بیـشتر کـشور و تفرقـۀملت سعی بسیار کردند و مؤفقیتهایی نیز به دست آوردنـد، ولـی اوعقیده داد که نبرد تاریخی ملت شجاع و شهداي راستین و نتایج عـالیانقلاب براي آرامش بشریت از دست یک ابر قدرت مخـوف، افتخـارجاودان خود را از دست نمیدهـد و هـیچ گـرد و غبـاري اهمیـت وارزش فداکاري هاي مردم شریف ما را پوشیده نخواهد توانست

او همچنان در امور شخصی به کار مهندسی اشتغال می ورزید و بـاپشت کار زیاد تا حال صدها پروژة خرد و بزرگ ساختمانی را طراحی نمود و در ضمن به تألیف و نگارش کتابهاي مفیـدي پرداخـت کـهطبع نگردیده و انشاءاﷲ تدریجاً به زیور طبع آراسته خواهد شد

انجنیر یعقوبی پیوسته طرفدار تلاشهاي منطقی، مثبت و ثمربخشسیاسی بوده که در هر گامی باید به نتیجۀ آن فکر شود و بـراي ایجـادهمآهنگی فکري و پیشرفت و تأسیس یک جامعۀ سعادتمند کـه در آنعملکردهاي فرد و جامعه به نفع انسانها و مـورد رضـاي خـدا باشـد،تلاش گیرد

کتاب فعلی نـشانۀ ژرفنگـري او در قـضایاي کـشور و شـناختعمیق او از جامعه بوده و مؤثرترین راهحلها را ارائه مـی دهـد کـه بـا تصویر آیندة روشن براي کشور و مردم رنجدیده در حد خود کم نظیـربوده و می تواند سرمشق خوبی براي بهتر شـدن اوضـاع افغانـستان بـهحساب آید

با احترام 

دیپلوم انجنیر سید فرید عاقلی 

 

مقدمه چاپ اول 

در فرصتی که در اواخر سال 1374 برایم دست داد، به فکر افتـادمکه نظریات  و طرحهایم را در مورد آینـدة افغانـستان تنظـیم نمـوده وتحریر نمایم . تا اگر امکانات نشر آن فراهم گردیـد، در موقـع مناسـبانتشار یابد و چون کشور دچار بحران بود در نوشتن و نشر آن هموارهتردید داشتم . بالآخره با اعتقاد بر اینکـه هـر عمـل خیـري اثـر مثبـتخودش را بجا میگذارد. و این کتاب بدون شک با ترسیم آیندة بهتر وشرح نیازمنديهاي جامعه و چگونگی رفع نارسائیها، اذهان را آمـادةزندگی آیندة شان میسازد. بناءمیتوان امیدهایی را براي بنیاد اساسـیکشور شگفته ساخت

مسلماً روزي که آرامش در کـشور حکمفرمـا گردیـد، طـرح هـا وبرنام ه ه اي از پ یش تهی ه و تنظ یم ش ده، اق دامات عمل ی را ب راي گردانندگان سهلتر و حل معضلات کشور را آسانتر می سازد. و کشور و ملت را از گرفتار شدن به دام تردیدها و تجارب مکرر طرحهاي بیاساس نجات میدهـد و از هـدر رفـتن انـرژي و تـوان مـالی جامعـهجلوگیري می نماید

البته درین کتاب کوشیدهام تا مسایل عمده، ضروري و مفید را بیانکنم و از طولانی ساختن کلام بپرهیزم. امیدوارم همینقـدر کـه هـستمورد توجه قرار گیرد و مطالبی که شرح و بیان بیشتر و گسترده تر لازم دارد یا در کتب دیگري خـواهم آورد و یـا متفکـرین و مجریـانی کـهآیندة کشور را خواهند ساخت روي آن کار خواهند کرد

نشر کتاب تجدید بنـاي افغانـستان در شـرایط کنـونی در حقیقـتآمادهسازي ذهنیت ها به سوي یک آینـدة روشـن اسـت و اینکـه خـطسیري را براي کسانی که به فکر بازسازي افغانستان در ابعاد گونـاگونهستند، روشن سازد. ممکن است عـدة فکـر کننـد کـه افغانـستان در حالت درگیري و کشمکش هاي داخلی که معلوم نیست عاقبـت آن بـهکجا کشیده میشود. بناءبرنامهریزي آینده در حالیکه اوضـاع موجـودمناسب نباشد ، چه فایدهیی خواهد داشت؟ درین رابطه باید گفـت اولاًعمدة مشکلات ناشی ازینست که برنامهریزي آینده در امور جامعۀ مـاآن طوري که لازمست وجود نداشته است. کـاري را بـه بزرگـی یـکانقلاب که سرنوشـت چنـدین میلیـون انـسان در گِِـرو آنـست انجـاممیدهیم اما براي اینکه بعد از انجام آن (چه باید کرد؟) چیـزي وجـودندارد. و هرگاه پیشبینیها و مطالعۀ آینده و برنامه ریزي امور بعـدي وطرح راههاي در جهت تطبیق اهداف به ترتیب انجام می گرفت و براي هر پیشآمدي تدبیري سنجیده میشد، خرابیها به این حد بـه وجـودنمی آمد و بن بست ها ایجاد نمی گردید و ناهمگونی پدیدار نمی شد

 مقدمه چاپ اول / 17

ثانیاً: طرحهاي مطالعه شده و فکرشده در راستاي آینـدة افغانـستانمردم را متوجه میسازد که کارهاي می توان انجام داد و راهـی هـستکه میتوان به آنسو رفت و هدفی هست کـه در نهایـت بتـوان بـه آنرسید. هدفی که به صورت روشن و عملی و بـا جزئیـات بیـان شـدهباشد نه هدفی به صورت ادعا و مجهول و خلاصه در یک جمله و بـایک کلمه که بعداً نه مردم بدانند که مقصود چه بوده و نـه گوینـدة آن در زمان رسیدن به آن بداند که چه میخواهد بکند و از چه راهی بایدرفت؟ 

ثالثاً: روزي افغانستان نیز مانند هر کشور دیگـري آرامـش خـود رابدست خواهد آورد و دامنۀ نزاع ها و کشمکش هـا هـر قـدر بـه طـولانجامد. باز هم امید آن وجود دارد که بالآخره داراي یک دولـت مقتـدمرکزي گردد، که بر امور کل کشور مشرف بـوده و بتوانـد ملـت را ازبدبختی نجات داده و راه اصلاح و تجدید بناي آنرا در پیش گیرد

همچنین با نوشتن این اثر قسمتی از آرأ و عقاید و طـرح خـودم رادر رابطه با آیندة کشورم بیان داشته ام تا بتوانـد چراغـی فـرا راه آینـدهباشد. و قش ر متعهد و متخصص و با درك جامعه به عمق نارسایی ها و مسایل حادي که جلو نسل آینده قرار دارد متوجه بوده و امـور مهمـیرا که افغانستان به عنوان یک کشور مستقل در سـطح جهـان بـا سـایرکشورها و امور جهانی با آن روبروسـت، در نظـر داشـته باشـند. و بـادقت در برخی نکات مهم و برجسته و سرنوشت سـاز بـراي کـشور وملت و ارائه راهحلهاي مطلوب و عملی، روزنـههـاي بـراي تفکـر وتعمق بیشتر باز گردد

البته این هدیۀ ناقابلی براي مردم ستمدیده خواهـد بـود و نـواقصفراوانی خواهد داشت. امید است قابل استفاده واقـع گـردد و بزرگـاندانش و قلم اشتباهات آنرا عفو کنند و در راستاي اهدافی کـه بـه نفـعجامعه مطرح گردیده ما را یاري نمایند و خداونـد همـۀ آنـانی را کـهوضعیت خوبی براي کشور و ملت خود خواستار انـد موفـق و مؤیـدبدارد

همچنین از  برادر بزرگوارم استاد انجنیر ضیاء کرار که در رابطـه بـااصـلاح م تن چ اپی و تطبیـق آن ب ا اص ل نوشـتۀ اینجان ب زحم تکشیدهانـد و دیگـر دسـتانـدرکاران چـاپ و نـشر کتـاب صـمیمانهسپاسگزاري می نمایم

ح. یعقوبی فرمند 

  1375/8/5

 

فصل اول  اوضاع اجتماعی 

اینکه افغانستان در گذشتهها چگونه بوده و در شرایط بحرانی فعلیچگونه است؟ در اینجا زیاد مورد بحث قرار نمی گیرد و فقط اشارة در حدلزوم خواهد شد. زیرا اکثراً بـه طـور نـسبی دربـارة آن اطلاعـاتیدارند. چیزي که به صورت خلاصه میتوان اظهار کرد. اینست کـه نـهدر گذشته وضع مطلوبی داشته و این زمان نیز کـه خرابـیهـا از حـدگذشته و در همۀ ابعاد محتاج بازسازي است. بنابرین روي مطالبی کـهافغانستان چگونه باید باشد؟ و چگونه مـیتوانـد باشـد؟ توجـه شـدهاست. طوري که بر همه آشکار است مردم افغانستان از مجموعۀ اقوام،ملیتها و قبایل مختلف تشکیل شدهاند، که هرکدام را از لحاظ هیئـتظاهري، رسم و رواجها زبان و عقاید از یکدیگر متمایز می سـازد . کـهمتأس فانه در ط ول ت اریخ م ورد س وء اس تفادة اش خاص مغ رض و جاهطلب قرار گرفتهاند. و بارهـا قربـانی تحریکـات افـراد ذي نفـوذ ومنفعتپرست گردیده و بـا هـم اخـتلاف پیـدا کردنـد کـه منجـر بـهدرگیريهاي طـولانی و تبـاهی هـاي جبـران ناپـذیر و از دسـت رفـتنفرصتهاي طلائی گردید که میشد مانند جوامع دیگر کشوري آباد ومرفه براي همۀ آحاد ملت خود داشته باشیم

با وجود اختلافات یادشده که در میان مردم ما هـست ودر ماهیـتامر اختلافات خیلی جزئی و پیش پا افتاده و ضـعیف اسـت. در واقـعسبب آن همان اسامی مختلف است که روي هر یک از اقـشار جامعـهگذاشته شده . مانند چند برادر که بـه چنـد اسـم یـاد مـی شـوند . و مـاشاهدیم که اینگونه فرقه ها در جوامع دیگر خیلی زیادتر بوده و هست.

اما هیچگاه به این صورت سبب درگیري نمیشود. اصولاً هیچ جامعـهو ملتی نیست که اینگونه تفاوتها در آن نباشد. امـا چـرا در اکثریـتاعظم کشورهاي جهان اختلافات مذکور حل شـده و سـبب تبـاهی وجدال نمیگردد و در جامعـۀ مـا سـبب درگیـري شـده اسـت؟ علـلگوناگون دارد . از جمله فقر عمومی که براي جلب منفعـت و اسـتفادةمادي بیشتر تحریک شده میتوانند. بیسوادي مردم و عدم آگاهی آناناز احترام به حقوق دیگران و چگونگی یک زندگی مرفه و سـعادتمنددر سـایۀ صـلح و آرامـش و پی شرفت علـم و تکنولـوژي و تم دن وفرهنگ جامع، سبب میشـود تـا تحریکـات اشـخاص سـودجو و یـامزدور بیگانه براي شان مؤثر واقع گردد

همچنین سوء استفاده از دین، مذهب و عقاید و احـساسات مـردمبر علیه یکدیگر که این نیز ناشی از عدم آگاهی مردم می باشـد . وجـودفرهنگ تقلیدي محض مردم از رؤسا و افراد ذي نفوذ تحت هـر نـام و


 

عنوانی که باشد سبب تحریک بر علیه یکدیگر می گردد. وقتی که مردم تقلید محض را عادت کرده باشند و از هر شخصیتی بـدون اینکـه بـههدف و مقصد او مطلع گردند و یا عملکرد او را مطالعه کنند و یـا در عملی که مطابق دستور او انجام می دهند تفکر نمایند، صرف به عنـواناینکه رئیس قوم یا رهبر و یا چیز دیگري است، اطاعت میکنند. بدون شک مورد سـوء اسـتفاده و تحریـک برعلیـه یکـدیگر قـرار گرفتـه وسرانجام به اختلاف و نـزاع و دشـمنی و قتـل عـام و کـشتار هـزارانبیگناه از هر دو طرف کشیده میشود. آنگاه کسی پیدا نمـی شـود کـهاظهار کند کـه آیـا موضـوع مجادلـه یـا بهانـۀ تحریـک ارزش اینهمـهخصومت و قتل و کشتار را داشت یا خیر؟ و آیا هـدفی کـه در برابـرکشتار برادران هموطن دیگر بدست آمد و یا نیامد، لازم بـود کـه ایـنخسارات بزرگ را متحمل شوند؟ و آنگاه مسبب اصلی که رئیس قـومیا رهبر یا هر کس دیگري که باشد مورد مؤاخذه قرار دهند

درین موارد چه میتوان کرد جز آنکه خود مردم عقل خـود را کـهچراغ راه هر انسان است بکار گیرند و متوجه عمل خود و سران خودباشند و بدانند که مسؤولیت عمـل شـان بـه دوش خودشـان اسـت وبنابرین حرف هر مغرض و شیادي را ترتیب اثر ندهند؛ البته تحریکاتاجانب را نمیتوان از نظر دور داشـت. امـا کـشورهاي بیگانـه هـم ازهمین راهها وارد میشوند. طوري که رؤسا و رهبران موردنظر خود راتطمیع و تحریص میکنند و آنها نیـز در راسـتاي منـافع بیگانگـان بـهبهانهگیري و تحریک مردم میپردازند و اگر نیروهاي با فکر و با دركجامعه بیدار نباشند و به مسایل عمدة مملکت و منـافع عمـوم جامعـهاهمیت ندهند و مراقب نباشند. عواقب وخیم آن رونما می گردد.  

مشترکات جامعه

متأسفانه مشکلات متذکره وجود دارد. در حالیکه نقطۀ قـوتهـايزیادي نیز در میان جامعۀ ما هست و دردهـاي مـشترکی نیـز دامنگیـرهمه است، که میتواند سبب همبستگی، برادري، حسن نیت و آرامشو آسایش گردد و خصلت هاي انسانی و اخلاقی والاي در میـان مـردمما موجود است که سبب خیر و سعادت و پیشرفت و سرافرازي دنیا وآخرت می گردد

نقاط حساس و مشترکات مهمی را که در میان جامعه می توان روي آن انگشت گذاشت و عده اي از آنرا مورد ارزیابی قـرار داد، بـه شـرحزیر یادآور می شویم

1. فقر عموي که شامل سادهترین و ابتدائی و بدوي ترین وضـعیتمعیشت در اغلب نقاط افغانستان مـیباشـد . همچنـین کمبـود مـسکنمناسب عدم بهداشت بیسوادي کمبود نیروي تخصصی، نارسائیها در امور زراعت و مالداري. عدم وجود ابتدائیترین فعالیت صنعتی، عـدموجود تولیدات با ارزش صادراتی چیزهایست که سطح زندگی فقیرانهو رقتباري را در تمام مناطق کـشور دامنگیـر همـۀ اقـوام و قبایـل وملیتها سـاخته اسـت. مـا در افغانـستان هـیچ ملیـت و یـا قـومی رانمیبینیم که اغلب آنها در موارد فوق دست به گریبان فقـر و بـدبختینباشند. افرادي که قصد تحریک ملیتی را دارند از نا آگاهی عمـومی وبیاطلاعی مردم سوء استفاده کرده و آنها را به عنوان اینکه فلان ملیـتمرفه بوده و فلان مظلوم واقع گردیده به جان هم مـی اندازنـد . وگرنـهفقر عمومی جامعه درد مشترکیست که همه به آن گرفتارند

طی چند سال انقلاب بر علیه تجاوز روسها باعث گردید که مردم از حال یکدیگر با خبر شوند، اقوام و ملیت ها یک دیگـر را بـشناسند وبدانند که به همه یکسان ظلم شده و همه مورد ستم واقع گردیدهاند و از وجود همه سوء استفاده گردیده و به هیچ یک رسیدگی نشده است

وضــعیت پــشتونها در وادي هــا و دره هــاي جنــوبی و مــشرقی و دامنههاي سپینغر با کلبههاي محقر و چند رأس گوسفند و شتر با کارطاقتفرسا در قطع درختـان و حمـل و نقـل آن بـراي رفـع مایحتـاجزندگی. وضعیت اقوام تاجیک در شمال و درههاي سالنگ و دامنههاي هندوکش با تهی دستی و زراعت در زمین هاي محقر و کوچـک دره هـاو چوپانی و باغبانی در سطح پائین. همینطور وضعیت مردم هزاره دردامنههاي کوه بابـا و وادي هـاي سـرد صـفحات مرکـزي بـا کـشت وزراعت اندك و مالداري ناچیز در کنار خانههاي گلی محقر، همچنـینمردمان ازبک و سایر اقوام و ملیتها که با زحمات طاقت فرسا زندگی ساده و بدون کمترین امکانات اقتصادي، رفاهی، اموزشـی و بهداشـتیحیات بسر میبرند، که همواره سیل و قحطی و امراض گوناگون آنهـارا تهدید می نماید، جزء دردهاي مشترك کلیۀ مردم افغانستان است

مردم شهرها نیز که عدة کمی از نفوس مردم ما را تشکیل می دهند ،اکثراً زندگی محقر و بدون امکانات لازم را مـیگذراننـد کـه قطعـاً ازلحاظ امکانات و رفاه خدمات شهري و اقتصادي و صـنعت بـا دیگـرجوامع دنیاي کنونی قابل مقایسه نبوده و نیستند. اندك افراد ثروتمند ومرفهی به صورت انگشتشمار اگر هست در میان کل ملیت ها اعـم ازتاجیک، پشتون، هزاره و ازبک و غیره وجود دارد. در گذشـته هـا اگـرظاهراً از یک ملیتی حمایت می شده نـه بـه خـاطر خـدمت بـه آنهـا ونجات ایشان از فقر و بدبختی بوده بلکـه بـه خـاطر سـوء اسـتفاده ازنیروي مردمی و قـومی شـان بـراي تحکـیم سـلطه و قـدرت حاکمـۀنامشروع خود بوده اسـت. و ملیـتهـا بـی موجـب قربـانی اغـراضزمامداران مستبد و جاه طلب می شدند

بیسوادي عمومی که در جوامـع امـروزي مایـه ننـگ بـشریتاست. اما در جامعۀ ما میراثی اسـت کـه از جمـود فکـري و فرهنگـیناشی شده و زمامداران کشور نیز که مسؤولیت رشـد فکـري و عقلـیجامعه را به عهده دارند، براي رفع این نقیصۀ مشترك جامعـه و اعـادةحقی که ملت  درین رابطه به عهدة آنها داشت جدیتی نکـرده و لیـاقتیبه خرج ندادند. این مظلومیت نیز در همۀ اقشار ملت ما فراگیـر اسـتو جزء دردهاي مشترك به حساب می آید

از جمله مشترکات تأثر بار دیگر عقبماندگی کل کشور اسـت.

امروز افغانستان جزء عقبماندهترین کشورهاي دنیاست. و ما مشاهدهمیکنیم که بعضی کشورهاي ضعیف که بـه مراتـب امکانـات کمتـرينسبت به افغانستان داشتهاند، در کلیۀ زمینه ها پیشرفته تر شـدند . و ایـنپیشرفتها را طی چنـد دهـه کـسب کـردهانـد . در حالیکـه امکانـاتبالقوهاي که در افغانستان موجـود اسـت، در آنهـا وجـود نـدارد. ایـندردیست که کلیۀ ملت باید دنبال دواي آن باشند و مسؤولین خـود راوادار سازند که از امکانات بالقوة کشور به نفع کل جامعه استفاده کنندو کشور را که در عقبماندگی ع میقی غوطهور است نجات بخشند. تا سبب رفاه و آسایش کلیۀ اقوام و ملیت ها گردد

از جمله مشترکات دیگر آفت کمونیزم بود که حتی به صـراحتمیتوان گفت که علت اساسی مشکلات بعدي نیـز همـان آفـت بـودهاست. زیرا تندروي و کشتار وضعیتی به وجود آورد کـه بـدون شـکجلوگیري از وضعیت اسفبار بعدي براي هر نیروي دلسوز و مـصلحبا درك و توانمنـد مـشکل بـوده و کـار مجمـوع مـسؤولین مملکـتمی باشد

از جمل ه م شترکات دردن اك دیگ ر اثــرات س وء ای ن ب لايخانمانسوز اختلاف داخلی است، کـه همـه بـا هـم در رفـع آن بایـدکوشید. و چون اثرات آن به سرنوشـت فـرد فـرد افغانـستان زیـان آور است و باعث بربادي و کینه و عداوت دیرین می گـردد . لازمـست کـههمه احساس مسؤولیت کرده و عناصـر تفرقـهافگـن و نفـاقانگیـز رامنزوي سازند . تا شر این بلاي خانمان سوز از سـر همـۀ ملـت مظلـومبرچیده شود . و وحدت و برادري که خواست همگـان اسـت حاصـلآید

سرگردانی میلیونها هموطن در سراسر جهان از جمله مشکلاتفراگیر و مربوط به همۀ اقشار جامعه میباشـد، کـه هـر کـدام در هـرگوشۀ از کشورهاي بیگانه پنـاه بـرده و غـم و درد غربـت را تـا مغـزاستخوان احساس میکننـد  و در نظـر مـردم جهـان بـی ارز و آبـرو ومحروم از حقوق بشري و بدون پشتیبان بسر می برند. خوف این وجود دارد که چون خانواده ها از هم گسسته گردیده و هر یـک بـه جـاي ازکشوري متواري شده انـد، تـدریجاً شـیرازة هویـت ملـی خـصوصاً درنسلهاي آینده از میان برود. و این  مسئولیت  بزرگـی اسـت بـه دوشسران قدرتمند جامعه که با کاهش در اهـداف سیاسـی خـود بـه یـکتوافق نسبی برسند و ملت را ازین سرگردانی ها نجات بخشند

از جمله مشترکات جامعۀ ما دین است که قرن ها در جامعـه مـاریشه دوانیده است. و چنین وجه اشتراکی از لحاظ عقیدتی به نـدرتدر کشور دیگري یافت خواهد شد. متأسفانه شناخت مردم ما از دیـنخیلی ضعیف بوده و به صورت تقلید محض می باشد. یعنی هر طوري که بزرگان  و معتمدین شان آنرا تفسیر و توجیه کنند، باور مـیکننـد وآنرا میپذیرند. به همین دلیل است که گهگاه عقایـد دینـی مـردم نیـزمورد سوء استفاده این و آن قرار مـی گیـرد و یکـی دیگـري را تکفیـرمیکند و براي مقاصد خود از آن به عنوان انگیزه تحریـک احـساساتبر علیه یکدیگر استفاده مینمایند. باز هم اگر دقـت کنـیم جنبـههـايوحدت بخش فرهنگـی وجـود دارد. و اگـر در جامعـه کـسی بـه آناهمیت بدهد و مردم را در مجموع بی غرضانه هدایت کند و مـسؤولینامر را متوجه گرداند

وسیلۀ وحدت و یکپارچگی ملت هم شده خواهد توانست

گرچه مذاهب مختلف وجود دارند. اما قطعـاً  مـذهب نبایـد سـبباختلاف شود . مگر با سوء استفاده اشخاص مغرض از نا آگاهی مـردم.

زیرا دین اصـل اسـت و هرگـاه دیـن نمـیبـود، مـذهب هـم وجـودنمیداشت. بنابرین مردمی که در اصل دیـن و اسـاس عقیـده بـا هـممشترك و موافق و همسان اند در طریقه و روش نباید اختلافی با هـمداشته باشند و مذهب راهی است به مقصد. و هر گروهی هر راهـی راکه انتخاب کرده باشد، به دیگران چی ضـرر و زیـانی دارد کـه باعـثاختلاف آنها شود. راه هر کسی به انتخاب خود او و اعمال و نیـات اومربوط می شود

بنابرین پیرو یک مذهب و یا طریقه نباید حق اعتراض و یا ملامـتکردن پیروان