2013/04/14 

کاروان خوشبويی ها        جیلانی لبیب

 

باری گویته گفته بود كه بزنید و بكشیدش این سگ را، او هم یك منتقد است

 ! Schlag tot,den Hund  Es  ist ein Rezensent ونیچه نوشت كه منتقدان همچون حشره ها نیش می زنند و می گزند تا از خون نویسندگان زندگی بنمایند.

آری ، منتقد ادبی بودن جرئت می طلبد، جسارت می خواهد و  توانمندی در پایداری را. منتقد باید ماهر باشد و بردبار با زبانی رسا،  شیوا و مدلل.

شعر و ادب جاودانه، عصیان زمان خود بشمار می رود. به گفتۀ سن ژون پرس  Saint-John Perse  شاعر وجدان ناآرم عصر خویش است .

عصیان نویسنده و خامه سرا بیشتر بخاطر چیزهای می باشد كه از دست داده و یا آرزوهای كه در دل می پرورانیده ومی پنداشته است؛ برای انسان، طبیعت و جامعه . شعر بیان  آرزو ها و رؤیاهاست ، رها  از همه قید و بند های كه جامعه به گونۀ دیگری مجال فریاد آنها را نمی دهد؛  بازتابگر اوج آزادی  چكامه سرا و همۀ كسانی كه خود را در او باز می یابند. شعر سركشی می باشد در برابر معیارهای محصور كنندۀ جامعۀ بشری. شعر خوب آزادی محض است و شاعر خوب این احساس رهایی و آزادی را به دیگران به بهترین وجهی بدون واسطه منتقل می گرداند.

 برای هر جامعۀ فرهنگی، نقد ادبی درین راستا نیازیست مبرم ، نقدی در دوجهت. فراگیر ومشخص . ما از نقد عمومی گرا كم و بیش چیزهای داشته ایم، هر چند نا مكمل و  زیاد متعارف .درین گونه نقد بخشی از آفریده های هنری خوب  در شعر و ادب ما  بصورت كلی قابل بازنگری پنداشته شده اند.

  زمان تهاجم اتحاد جماهیر شوروی سابق به افغانستان، در سنگر نبرد مردمی، فرهنگی  شكل گرفت ، به وجود آمد و بازتابگر دورانش شد،  زیر نام ادبیات مقاومت. موازی با ٱن هنری در برابرش قد علم نموده بود، برای دفاع از حضور نظامی بیگانگان درین كشور. در هر دو سوی این ماجرا،  رهبرانی نهفته بودند  كه  پیروانی داشتند

جامعۀ ادبی ما برای تبارز و تظاهر صداقت و صمیمیتش، هرگز نمی تواند از بررسی و پژوهش ابعاد متفاوت این فرآورده  های فرهنگی دوری اختیار كند و طفره برود. ٱنچه درین مورد تا حالا نگاشته و در دسترس دیگران گذاشته شده است، كمتر فرا مرزهای تعارف ها و تعاملات  خصوصی و سیاسی را پیموده است. شاید جامعۀ فرهنگی ما به كسان دیگری  و به  فاصلۀ زمانی زیادتری  نیاز دارد تا بتواند صادقانه و بیطرفانه در مورد ادبیات  آن دوران به داوری بنشیند. اما این را بایستی پذیرفت و درنظرداشت كه قضاوت دیگران درین باره به مراتب  بی باكانه تر و شجاعانه تر از نقد امروزیان خواهد بود.

چكامه سرایی در میهن ما دورۀ را پیموده است كه درآن شاعری،  شادروان بیرنگ كهدامنی را محكم می گرفته است  كه چرا گفتۀ در انتظار پرچم سبز بهار باش و زمانی را هنوز بخاطر دارد  كه نویسنده و شاعری از دفتر تبلیغ و ترویج حزب طی نامۀ رسمی به اعضای نهاد های فرهنگی گوشزد می نماید  تا برای پشتیبانی دولتمندان و دوستان بیگانۀ شان شعر بگویند و چیز بنویسند!

جامعۀ اروپایی توانست  پس از ختم جنگ دوم جهانی كسانی را همچون ازرا پوند  Ezra Pound كه سالها در خدمت فاشیسم بود و برایش تبلیغ می نمود، بعد از سیزده سال زندان و اسارت  ببخشد و دوباه اعادۀ حیثیت نماید.

مارسل پروست Marcel Proust    نویسندۀ معروف فرانسه، ۱۸۷۱ـ۱۹۲۲میلادی ، ارزیابی و بررسی اولین اثر خود لذت ها و روز ها را از سوی یك منتقد وقت تا آنجا نادرست و خصمانه پنداشت كه با وی به جنگ رویاروی توسل گزید. خوشبختانه هیچ یكی ازآنها گزندی ندیدند.

كسی چه میداند ، شاید همان ارزیابی نادرست و خصمانه یی منتقد در بارۀ نخستین كتاب مارسل پروست نیز بوده باشد كه وی را بدان واداشت تا با اثر شاهكارانۀ چند جلدیِ در جستجوی زمان از دست رفته اش خویشتن را در ردیف بهترین نویسندگان جهان ثبت زمانه ها بكند.

در جامعۀ  فرهنگی ما نیز گاهی شاعر با كارد یا چاقو دنبال منتقدی می گردد كه خلاف میل او درباره چكامه اش چیزی نگاشته است. منتقد هم البته با شهامتی كه دارد  فرار را برقرار ترجیح می دهد و از بیراهه یی دنبال زندگی اش میرود. زمانۀ دیگریست درین جهان ما...

تاریخ اجتماعی روسیۀ سدۀ نوزدهم میلادی را می توان در ٱثار فیودور داستایوفسكی  Fyodor

     Dostoyevsky  ردیابی و بررسی نمود. برادران كارامازوف، یكی از ده رمان برتر دنیا، جنایت و مكافات و یادداشت های از خانۀ مردگان نیز آثار اویند. حالات روانی .چهره های داستانی در آثار داستایوفسكی، چنان بیان گردیدده است كه روانكاوان و روانشناسان بزرگ، برای بهبودی بیماران خویش از آنها بهره می جویند

تاریخ جنگ های ناپلیون و روسیه را بهتر از هر كتاب دیگری، لئون تولستوی   LeoN Tolstoi در داستان مشهور جنگ و صلح كه به باور منتقدان معروف جهان پس از ایلیاد هومر  Homer بهترین رمان دنیا به حساب می رود،  به نگارش در آورده است  و ارنست همینگوی  Ernest  Hemingway  در ناقوس ها برای كه بصدا در می آید، به بهترین گونۀ  جنگهای پارتیزانی در هسپانیا را بازتاب می دهد.  ادبیات برتر جهان همیشه  با آثار ماندگار خویش نشان دهندۀ این اصل بوده است که برای  نگارش رمان و داستان رسالتمند و پیشرو، هرگز نیازی به پیروی از اندیشواره ها و برنامه های سیاسی و مرامنامه های حزبی نمی رود.

تنها بر مبنای  اندیشه های سیاسی و حزبیست كه الگو های یك داستان،  به جای مبارزه با ظلمت و جنایت در برابر بشریت،  دنبال دشمن های طبقاتی خویش می گردد؛ از مخالفان انقلاب خویش یعنی اشرار انتقام می گیرد و حتی با نیروی والای ایمان به ایدئولوژی طبقاتی،  چگونه كشتن و یا مردن را گوشزد دیگران می نماید.

اگر قرار باشد یكی از چهره های شاخص ادبیات داستانی حوزه یی فرهنگی زبان  فارسی دری را  با بردن بهره یی از رنگ و بوی سیاست، حزب و اندیشۀ ماركسیسم نام برد بایستی بزرگی علوی، نویسندۀ متعهد و ملتزم  را با آثاری همچون  ورق پاره های زندان،  پنجاه و سه نفر و چشمهایش  یاد نمود.

بزرگ علوی به ویژه درین سه اثر، اندیشۀ سیاسی و حزبی اش را مبنا و اساس  قرار داده است.این شیوه  در میهن ما  نیز  پیروانی یافت و بزرگ علوی های دست دوم و سوم ، گاهی حتی عریانتر و با جسور تر كه ناشی از به قدرت آمدن آنها در دستگاه های كشورداری وقت می شد، این نوع ادبیات داستانی را به نمایش گذاشتند.

در كشوری كه تنها چند درصد محدودی توانایی  خواندن و نوشتن را  دارا هستند، به ناچار حوزۀ بهره برداری از ادبیات داستانی هم از گسترش زیادی برخوردار نمی باشد.

در بارۀ شعر كه در رگ و پوست مردم  جا دارد، موضوع رنگ دیگری است . شاید یكی از دلیل های موقعیت و جایگاه چكامه و سرود در جامعۀ ما نیز در همین نكته نهفته باشد.

آری، آزادی بیان و باور حق همۀ انسانهاست.نویسنده و شاعر به عنوان شهروند ، حق دارد  در بارۀ هر آنچه كه میل دارد بسراید و بنویسد، به همانگونه كه منتقد می تواند اثر یك هنرمند را با درنظر داشت شكل و محتوا،  در پرتو خواسته های مبرم  كنونی و آتی جامعۀ خود و فراسویش زیر بررسی نقد ادبی بگیرد.  

جامعۀ ادبی ما نیازمند نقدی هست بدون تعارف و به ویژه منتقدانی پاكدامن و آگاه. بایستی بتوان نقد را فراسوی تقریظ ها پنداشت ونگاشت.

بایستی بتوان نام برد...نه تنها  از نیكان و خوبان و شهكار های آنها .

در پرتو بیان سكوت و درد های دیروزی

برای ادای رسالتی فردا نگر

منتقدان مدیون ادبیات اصیل و صمیمی كشور خویشند.

  

 

 

 

 
 

 

admin@vatandar.at
 
 
 
 مدیر مسوول : انجنیر هما یوسفی
صاحب امتیاز : انجنیرنجیب یوسفی
کليه ی حقوق بر اساس قوانين کپی رايت  محفوظ و متعلق به وطندار می باشد