WELCOME

To Our Website

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed non metus

گزیده های مقالات فرهنگی استاد جیلانی لبیب

 

    از بلخ و هر یوا تا قونیه و قسطنطنیه(شعروادب پارسی دری در ترکیه)         جیلانی لبیب

  

  

وقتی وارد محوطۀ بقعۀ مولوی در قونیه می شوی، احساس كمتر آشنایی را، به ویژه درین بازپسین ها، در خود تجربه می نمایی. مغرور می شوی و افتخار می كنی كه از كشوری بنام افغانستان می آیی. از غمستانی جنگزده  كه مولوی بلخی در آغوشش زاده شده، به زبانی كه جلال ا لدین محمد  با او مثنوی معنوی را آفریده و به كلامی كه مولانای روم غزلیات و رباعیات پر شورش را به جهان جاودانه ماندگار بجا گذاشته است.

از دیاری كه امروز نامش در بیشتر نقاط دیگر دنیا تداعی وحشتـناكترین كردار های عدۀ محدودی علیه هم دیاران، هم كیشان و نوع بشریست. آری، كوچه و بازار قونیه، سرفرازی و شكوه و جلال  گذشتۀ میهنت را  بازگویی می نماید ، تن تـنـنای رومی چنان  شوری بر دلت می افكند  كه هر لحظه می خواهی  با “سماع و رقص و وجد” در خیابان های قونیه  بسرایی:  مرده بدم زنده شدم...دولت پاینده شدم....

ٱری، و چنین است وقتی درساحل آب های بُـسفُـرِ قسطنطنیه یا استانبول امروزی، شهر زیبائی ها و افسونگر اسلام و شرق قدم می زنی و میدانی كه  تنها در دانشگاه آن نزدیک به هفتاد و هشت نسخۀ كامل آثار جامی  نگهداری می شود، دیاری كه قیصرش سلطان محمد فاتح ۸۵۵ تا ۸۸۶ هجری قمری، به “زبان مسكنت و نیاز التماس” می نماید  كه نورالدین ابوالبركات “ چند روزی پرتو التفات بر ساحت مملكت روم اندازند و ساكنان آن مرز و بوم را به قدوم شریف خود به نوازند” ۱  وشهری كه بایزید دوم، سلطان عثمانی، ۸۸۶ تا ۹۱۸هجری قمری، در آن مشتاق دیدار مولانا عبدا لرحمن جامی می باشد ۲ ، شكوه و جلال فرهنگ دیرینه شادت می گرداند و می بالی بر اینكه درین دوران بیداد زمانه ها ، خویشتن را در آغوش افتخارات  فرهنگ و میهن خود سربلند می یابی.

 راستی هم چگونه است كه فرسنگ ها دور، فرهنگ فارسی دری، فرصتی چنین می یابد برای شكوفایی خویش. مجالی دیرین و مستمر، آری پیوسته، تا هنگام  ورود جریان های ادبی و سیاسی سرزمین غرب به قلمرو عثمانی از قرن هیجدهم به بعد وگسترش زبان های فرانسوی و آلمانی در آن دیار و سپس جایگزین ساختن حروف لاتین بجای الفبای عربی  توسط مصطفی كمال آتاترک  در سال ۱۹۲۸  میلادی.

وبیاد می آوری كه می گفتنـد، واژه های فارسی دری همزمان با سیل کلمات عربی و با آشنایی به دین اسلام، مدت ها قبل از اقتدار سلجوقیان روم، در متن زبان ترکی جای خود را باز کرده بود.  

و سلجوقيان آسياي صغير، پس از نبرد ملازگرد ، شهری نزدیك ارزروم در شرق تركیه، در سال ۴۶۴  هجری وگرفتن قدرت در دست خویش، كنار عربی بعنوان لسان علم ، فارسی را به مثابه  زبان رسمی پذيرفتند. آنها كه با فارسی دری الفت داشتند،  به وسیله تفنن درین لسان، استادی و برتری خود را به اهل فضل نمایان می ساختند.

 در آوانی كه حمله های وحشیانۀ مغول  بلخ و بدخشان و هرات را با خاك و خون می كشد، بخشی از فرهنگیان و دانشوران خراسان زمین  و فارس جلای وطن می گردند و در روم شرقی ، جایی كه از تبهكاری های مغولان، كم و بیش ایمن باقی مانده است، پناه  می جویند .

از جمله  فخرالدين ابراهیم عراقی، سيف الدین محمد فرغانی، برهان ا لدین محقق ترمدی و  شیخ ا لاسلام ترمدی از جور مغول به آسيای صغير جلای وطن می شوند؛ شیخ نجم الدین رازی مشهور به  نجم دايه و سلطان العلماء  بهاء الدین محمد، پدر مولانای روم با خانواده اش  مجبور به ترك دیار خویش  می گردند.

 عارفان و ادیبانِ دور از میهن، با پشتیبانی فرمانروایان سلاجقۀ آسیای صغیر كه عدۀ از آنها همچون ملكشاه و سلطان طغرل خود نیز به فارسی شعر می سرودند، در گسترش زبان و شعر دری كوشیدند.این فرهیختگانِ جلا وطن، حوزۀ فرهنگی و عرفانی سرزمین زادگاهی خویش را بسط و توسعه بخشیدند و یكی از مهمترین مركز های  چكامه و ادب  این لسان را  در روم شرقی شكوفا گشتند

سلجوقیان آسیای صغیر یا روم از ۴۷۰ هجری /  ۱۰۷۷ میلادی تا  ۷۰۰ هجری قمری/ ۱۳۰۰ میلادی سلطنت كردند ، تا اینكه توسط تركان عثمانی منقرض گردیدند. سلیمان اول بن قتلمش اولین و علاءالدین كیقباد دوم، آخرین شاه این سلسله نام داشتند.

مولوی بلخی،  بر این پایه، در زمان سلطان علاءالدین كیقباد اول، غیاث ا لدین كیخسرو دوم، عز ا لدین كیكاوس دوم، ركن ا لدین قلج ارسلان چهارم و غیاث ا لدین كیخسرو سوم  پادشاهان سلاجقه روم شرقی درآن دیار زندگانی می نموده است

تركان عثمانی همچون پیشینیان این خطه، به ادب وعرفان زبان فارسی دری عشق می ورزیدند و در ترقی و پیشرفت آن تلاش می نمودند. فارسی دری یكی از دو زبان  عمده دربار عثمانیان بود. مثنوی مولوی، حافظ و دیوان های چكامه سرایان مهم، نقل مجلس شاهان و شهزادگان آ نها بحساب می رفت. تركان عثمانی كه معتقد به صوفیه مولویه شمرده می شدند، فارسی دری را خوب می دانستند.

 آری چنین است كه شاه اسمعیل صفوی متخلص به خطایی سرگرم تهیه دفتر اشعار تركی خود می باشد در حالی كه  همزمان با او سلطان سلیم عثمانی در تركیه دیوان چكامه های خویش را به فارسی دری ترتیب می دهد ۳. بلی، خواندگار سلیم عثمانی صاحب دیوان اشعاری به این زبان می باشد، با تخلص سلیم و گاهی  هم سلیمی. سلطان سلیمان خان قانونی، پسرش، كه محبی تخلص می نمود  به لسان دری نیز شعر گفته است. به همین گونه سلطان محمد فاتح و سلطان بايزيد نیز شاعر بودند و به فارسی چكامه می سرودند.

از سوی دیگر سخنوران ترك به زبان فارسی دری، علاقمند می گردند. فضولی، ديوان فارسی اش را ترتیب می دهد و نوائی دراقتفای  بزرگان ادب ، شعر می گوید.

در دوران پادشاهان آل عثمان كه میان سال های ۷۰۰ و ۱۳۴۲ هجری قمری یا ۱۹۲۳ میلادی حكمروای قلمرو تركیه بودند، توانست عرفان، شعر و ادب فارسی دری از قونیه تا قسطنطنیه ودیگر نقاط این امپراطوری بزرگ گسترش یابد و به شیفتگان “حضرت مولانا” و”مولانا جامی” بیفزاید.

 بنیانگذار این سلسله عثمان بن ارطغرل نام داشت. سی و هشتمین و آخرین سلطان تركان عثمانی عبدالعزیز ثانی می باشد كه  دوران پادشاهی اش با  قیام  مصطفی كمال آتاترك  و اعلام جمهوری از بین رفت .

 با آمدن زبان، شعر و ادب پارسی دری در روم شرقی، راه برای آشنایی جهان غرب با فرهنگیان میهن ما همچون مولوی و جامی هموارتر و مساعد تر گردید و از جمله ترجمۀ آثار فرزندان افتخار آفرین بلخ و هریوا به زبان های دیگر دنیا ابعاد گسترده تری یافتند.

آری، وقتی در قونیه و قسطنطنیه قدم میزنی، شور و نشاط كلیات شمس تبریزی مولانا، عارفانه های مثنوی معنوی جلال ا لدین محمد بلخی وعطر زندگی آفرین بهارستان جامی همه جا بدرقه ات می نمایند و تو چه مغرورانه گام بر می داری و به میهنت می بالی. تو، از كشوری بنام افغانستان، كه امروز دیگر بیش از همه، تداعی مرگ و خون و وحشت در همه جا و درین دیار گشته است.

در نگاشتن این مطلب، از منابع زیر نیز استفاده شده است:

۱ـ  دیوان كامل جامی، هاشم رضی، انتشارات سكته، چاپخانه پیروز،۱۳۴۱ ، صفحه  های ۱۴۸ ، ۱۴۹ و ۲۷۴

۲ـ  شیخ عبد ا لرحمن جامی، مایل هروی، تهران. چاپ اول، طرح نو، ۱۳۷۷ ، صفحه های ۵۸ ،۵۹ و ۳۰۰

۳ـ تاریخ ادبیات در ایران، جلد پنجم، بخش اول، دكتر ذبیح الله صفا، چاپ سوم، چاپخانۀ رامین، تهران،۱۳۶۶ ،

 انتشارات فردوس، صفحه های ۵۰۶ و ۵۰۷

 

  

 رفقا، دوستان عزیزتارنمای وطندار !  لطفاً نظرات، پیشنهادات، انتقادات، مقاله ها، نوشته ها، مضامین و مطالب علمی و تحلیلی خود را جهتِ نشر به ادرس پوست الکترونیکی سایت بفرستید

 

admin@vatandar.at

 مدیر مسوول : انجنیرهما یوسفی

صاحب امتیاز : انجنیرنجیب یوسفی

کليه ی حقوق بر اساس قوانين کپی رايت  محفوظ و متعلق به «وطندار» می باشد