2012/08/08

 

یادداشت:

این نوشته، در همایش بین المللیی که به ابتکار  وزارت خارجهٔ افغانستان ، به مناسبت بزرگداشت از هشادمین روز بنیاد گذاری آن نهاد و نقش محمود  طرزی و محمد ولی دروازی، دو وزیر خارجهٔ پیشین، به تاریخ بیست وسوم و چارم ماه اگست ۲۰۰۸ع. در شهر  کابل برگزار شده بود، ارایه گردید.

 

  به باور من برای شناخت شخصیت هایی که اثر پـُر توان بر روند فرهنگی و سیاسی یک همبود اجتماعی از خویش بر جای گذارده اند، به ترین آیینه تمام نمای اندیشه ها و باور های شان، اثر هایی خود شان می باشد.

این امر در مورد محمود طرزی که بیش از چاردهه پرداختن به او قدغن و ممنوع بود، بیش تر از همه صدق می نماید.

از همین رو، بر آن شدم تا جایی که در لحظه های کنونی امکان وجود دارد، این اثر ها را رد یابی نمایم.

این امر، در خط پدید آمدن اثر ها به روال زمان خلق این نوشته ها، صورت گرفته است.

 

۱- گزینه شعر ها یا کلام استادن

آن گونه که روشن است، محمود طرزی، درمیان شاعران و نویسنده گانی که در محفل ها و گرد هم آیی هایی که در منزل سردار رحمدل خان پدر کلان، غلام محمد طرزی پدرش، سردارمهردل  که در شعر مشرقی تخلص می نمود کاکایش بر پا می گردید، بزرگ شد. او هم چنان از دریچهٔ کتابخانه پــُر بار و غنی پدرش، راه به سوی فرا گیری دانش آن زمانی باز نمود. او آرام آرام به گفتهٔ خودش، ٫٫چون درجه خوانائی حقیر بدرجۀ کلیات خوانی رسید،، و آن هم به سال (۱۸۸۰) بود، به صورت طبیعی اولین شعر هایی را که با آن آشنا گردیده است، اثر های پدرش می باشد.

او هنگامی که از کشور با پدر تبعید گردید و با خانواده در باغ حسن جی، واقع بندر کراچی، واقع در ایالت سند، به سر می برد، این گزینهٔ شعری را که از کلام استادان می باشد  گرد هم آورد. او این کار با قلم خویش و با شیوه خط نستعلیق سر و سامان داد.

پدرش پس از بررسی این مجموعه، در مورد آن و هم چنان تاریخ این گزینه شعری، چند بیت زیر را سروده است :

قلم چونکه برداشت، محمود طرزی

سخنهای مرغوب محمود بنوشت

بباغ حسنجی و ملک کراچی

بوقت خوش و سال مسعود بنوشت

ورقهای بد را از و دور افگن

چه مجموعهٔ خوب، محمود بنوشت !

به حساب جمل، هرگاه از فرد آخری ورق های بد رابیرون بکشیم، برابر به (۱۸۸۲ع.)  می گردد.

نسخه یی از این اثر نزد عبدالوهاب، پسر بزرگش موجود بود.

این اثر دارای (۵۰۵) ص. بوده وبه اندازه ده درهفت سانتی می باشد.

سال آراستن و گرد آوری :(۱۸۸۲ع.)

 

۲- گزیده یی از شعر های غلام محمد طرزی، پدرش

محمود طرزی این اثر را با انتخابی ازمیان شعرهای پدرش، ترتیب داد. او، كار تنظیم این اثر را در بغداد، آغاز و در دمشق واقع در شام یا سوریه، در سال (۱۸۸۶) به پایان برد

او این اثر را پس از بازگشت به كشورش، برای عبدالخالق طرزی برادرش هدیه نمود.(۱۹۰۲ع.).

عبدالخالق طرزی كه در آغاز یکی از دبیران نشریهٔ سراج الاخبار بود، و بعد کار مدیریت چاپخانه عنایت را پیش می برد، هنگام سفری به غزنی، آن را به شهزاده عنایت الله، معین السلطنه، در سال (۱۹۱۲ع.) تقدیم نمود.

این مجموعه با خط نستعلیق زیبا نوشته شده و دارای (۴۰۸) ص. بوده اندازه آن هشت در سیزده س.م. می باشد.

این اثر در كتابخانه عامه كابل، نگه داری می شده است.

سال آراستن و ترتیب : (۱۸۸۶ع.).

 

۳ - مجموعهٔ اخلاق

ویژه گی ها :

مجموعۀ اخلاق

اثر

محمود بیگ

در شام جنت مشام ترتیب و تالیف گردیده است

قسم اول

در عصر باهرالنصر معارف عصر حضرت همایون شهریار

معرفت کردار در ولایت پنجم همایون که عبارت از سوریه دمشق است تحریر یافت

سنه ۱۳۰۵هـ. ق./۱۸۸۶ع.

بار دوم از سوی نهاد دچاپولو د موسسی خپرونه، با شمارهٔ (۳۰) به دست نشر سپرده شد.

کابل ــ دولتی مطبعه.

یادداشت : نشر دوباره این اثر بدون تاریخ است.

چنین به نظر می رسد که این اثر در دههٔ شصت خورشیدی به دست نشر سپرده شده است.

«محمود طرزی» پس از آن كه با پدرش از كــشورتبعید گردیده و وارد دمشق مركز سوریه یا به گفته خودش ولایت پنجم، مربوط به شاهنشاهی یا امپراتوری عثمانی، می گردد، پس از فراگیری زبان تركی و آشنایی با فرهنگ نوین آن جا، سعی بر آن دارد تا گوشه یی از این اخلاق یا درست تر گفته شود، آداب معاشرت را ترتیب نماید. او با این كار، سعی بر آن داشته است تا هم میهنانش را با شگرد هایی از تهذیب اخلاق یا آراستن و پیراستن زنده گی با اخلاق جدید، آشنا ساخته و درب زنده گی مدنی و شیوهٔ زیست درآن را، به روی ایشان، بـگشاید. به گفتهٔ خودش به این منظور، دست به ٫٫تالیف كتاب اخلاقیه و حكمیه ،، ـ منظور از حکمت همان فلسفه می باشد ـ زد.

پیشگفتار یا مقدمهٔ این اثر، با سپاس و حمد خدا به سبب این که، ٫٫زیور عقل را پیرایهٔ وجود انسان ساخت تا بوسیلت آن در کسب اخلاق حمیده و اوصاف جمیله غایت بذل نماید،، آغاز می گردد.

در آغاز فصل اول، زیر عنوان واژهٔ اخطار می نویسد، ٫٫غرض ازکسب علوم تهذیب اخلاق حسنه و ترک اعمال سیئه است.،،

او بعد به دسته بندی فضایل به چار بخش حکمت، شجاعت، عفت و عدالت دست می زند.

او علم و حکمت را یکی دانسته برای اثبات فضیلت علم، از دلیل های گونه گونه از آن میان آیات قران، تورات، زبور، حدیث ها، اثر های حکما، گفته های حضرت علی، به گفتهٔ خودش حکمای متقدمین مانند : ارسطالیس (ارسطو)، بطلیموس (تالمی)، دیمقرا طیس نمونه می آورد.

درمورد فضیلت دوم که شجاعت می باشد نیز با استناد بر گفته های خدا و پیامبر اسلام دلیل هایی را می آورد.

همچنان در باره فضیلت سوم که عفت است سخن زده و یاد آور می شود،٫٫آن احتراز باشد از ارتکاب محرمات.،، او در این باره به این باور است که انسان در درون خویش میل مَــلــَـکی و بـَـهیمی (چارپایی) هر دو را دارد. به تر است تا به جانب بهیمی کم تر توجه نماید.

او سپس به فضیلت چارم که عدالت است می پردازد. او به این باور است که آن را بایست همه خلایق به ویژه ملوک و سلاطین یا به زبان امروز فرمانراویان و زمامداران، مراعت نمایند. او عدالت را عبارت ٫٫از داد مظلومان،، گرفتن می داند. او چنان می گوید،٫٫... در خبر از سید االمرسلین آمده است که عدل یک ساعت پادشاه، بهتر از عبادت شصت سال است.،،

او فصل دوم به ٫٫تربیت و آداب،، می پردازد. در این جا به مدح سلطان عبدالحمید، شاهنشاه عثمانی دست زده و بعد از ٫٫مقطعات منثوره،، سخن بمیان می آورد و به توضیح آداب گونه گونه تا ٫٫تربیه اولاد و اطفال،، سخن می راند.

در پایان اثر واژه گان ٫٫یکشنبه ۱۸ ذی الحجه ۱۳۰۵ هـ.ق.،، برابر به ۲۶ اگست ۱۸۸۸ع. درج شده است.

این اثر به خط خود محمود طرزی و با قلم پنسل نگاشته شده است.

محمود طرزی در بخش هایی سپید و در برخی موردها در كنار و حاشیه كتاب، منظره های طبعیت و برخی ساختمان ها و عمارت ها را رسم نموده است.

این اثر،  از روی نسخه خطی كه نزد صالح پرونتا وجود داشته است، با پیشگفتار كوتاه و باز هم بدون ذكر نام نویسنده پیشگفتار، به اندازه سیزده و نیم در بیست نیم سانتی، در ۴۸ ص. به دست نشر سپرده است.

سال نوشته : (۱۸۸۸ع.).

 

۴- سیاحت نامه دَر ِ سعادة (دروازه خوشبختی یا سعادت)

این اثر، سیاحت نامه در سعادة، یا سیاحت نامه دروازهٔ خوشبختی که مراد استامبول، می باشد نام دارد.

آن گاهی كه محمود طرزی، برای تقدیم كتاب اخلاق حمیده نوشتهٔ پدرش، برای سلطان عبدالحمید دوم، خلیفهٔ عثمانی به استامبول، مركز امپراتوری و شاهنشاهی عثمانی سفر می نماید، (۱۸۸۸ع.) خاطره های این سفر را می نویسد.

تا آن جایی كه به نظر می آید، متن كامل این اثر، به چشم نخورده است. فصلی از آن در كتاب از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی زیر عنوان، ٫٫یك شبی در بوغاز. دلنواز گذرانده ام.، از ص.۸۳ تا ۱۰۴ به دست نشر سپرده شده است. واژه بوغاز یک کلمه ترکی است که گلوگاه، معنا دارد. منظور از این گلوگاه، همان آبنای با سپوروس می باشد که بحیرهٔ مرمره یا سپید را به بحیرهٔ سیاه، پیوند می دهد.

سال نوشته : (۱۸۸۸ع.).

 

۵- سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین در ۲۹ روز

آسیاــ اوروپا ــ افریقا

 

وِیژه گی ها :

کتابخانه

مطبع عنایت

سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین

در ۲۹ روز

آسیا ــ اوروپا ــ افریقا

شماره (۹)

حرکت از شام

مولف و سیاح آن

محمود طرزی

تاریخ تالیف و سیاحت

۱۳۰۸هـ. ق.

در دارالسلطنۀ محروسۀ کابل

فی ۱۳۲۸ از مسوده بشکل کتاب در قید تحریر آمده

و در سنه ۱۳۳۳ در مطبعه مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است

 

در بخشی از نوشتهٔ عنایت الله، معین السلطنه، که در جای یادداشت ناشر آمده است، چنین می خوانیم، ٫٫ عزیز بنیان محمود طرزی، در این سیاحتنامۀ خود یک اسلوب تحریر بسیار بدیعۀ بکار برده است که علم، فن، ادبیات، سیاسیات را بیکطرز ناول آسائی در سیاحت درج و مزج نموده است.،،

او در مورد بیان بسیار صادقانه این اثر می نگارد، ٫٫چون سیاح مشارالیه وقوعات یومیۀ واقعی و طبعیی خود را بدون کم و کاست در قید تحریر آورده است ... و از این سبب است که بدون حک و اصلاح هر آنچه نوشته و در قید تحریر آورده را، عیناً بطبع آن اجازه عطا کردیم.،،

آن گونه که ذکر شد است این سیاحتنامه دارای سه جلد بوده است که جلد اول آن در بر گیرنده آغاز سفر، جلد دوم رسیدن به استامبول و بخش سوم بازگشت دوباره به دمشق را در بر درارد.

در بخش دلیل چاپ این اثر آمده است ،٫٫مقصد یگانۀ ما از طبع ونشر اینگونه آثار طرز جدید، دیگر هیچ چیزی نیست مگر اینکه ابنای وطن عزیز خود را بمطالعۀ آثار جدید طرز تحریر ادبیات عصر حاضر که با طرز تحریر اصول سابق خیلی مباین افتاده است عادت آموختگی بخشیم زیرا عصر عصر تجدد و ترقیست. چنانچه در هر چیزی یک نوی و تازگی را درینوقتها طبایع آرزو میکند و در اصول انشأ و کتابت نیز این آرزو طبعیی شمرده میشود. قلم خوش تقریر تجدد تحریر محرر شهیر وطن عزیز ما محمود طرزی، حقیقتاٌ یک اسلوب نو، و اصول تازۀ در انشا و کتابت بروی کار آورده است.،،

محمود طرزی، در پیشگفتاری زیر عنوان ٫٫عرض مقصد،، بیان نموده است که ممکن خوانندگان از این کتاب دچار شگفتی گردند زیرا چگونه امکان دارد ،،...که آقای سیاح ما این چنین سه قطعۀ جسیمه را آیا در ۲۹ روز چسان دور و سیاحت کرده باشد!؟ ،،

بعد او دلیل این سیاحت را همراهی با پدرش که راهی حج بوده، بیان می نماید. او درمورد چگونگی نوشت این اثر یاد آور می شود، ٫٫نسخۀ این سیاحتنامه در یکی از کتابچه های جیبی در همان سفر با قلم پنسل روز بروز نوشته شده بود.،،

سپس خاطر نشان می کند که این اثر را به وسیله یک میرزای خوشخط از ٫٫صحایف فرسوده فرسوده کتابچه های جیبی،، پاکنویس نموده و آن را برای شهزاده عنایت الله تقدیم نموده است.

او در بخش دیگر چنین آورده است،٫٫ دراین سیاحتنامۀ عاجزانه بعضی سخنان عاشقانه و بحثهای اجسام لطیفه نیز بصورت طبیعی که در اثنای سیاحت پیش آمده مسطور است.،، او در این راستا از شیخ سعدی نمونه می آورد و می گوید ٫٫آن ذات مبارک نیز ادوار حیات شان را از نشیب و فراز احوال روحیه طیبعه خالی نمانده !!!،،

او درمورد فایدهٔ سیاحت یادآور می شود که حیات به دو چیز ٫٫افزونی،، می یابد. یکی مطالعهٔ تاریخ و دیگری سیاحت.

او در جای دیگری بیان می دارد، ٫٫تنها از شام و استانبول ــ غیر از این بار که یومیه وقوعات را در قید تحریر آورده ام هفت بار سفر کرده ام که در یکی از این سفر ها تا به پاریس هم رفته اوروپا را سیاحت نموده ام. ولی افسوس که تنها به نوشتن همینیک سیاحتنامه خود کامیاب آمده و دیگر سیاحات عاجزانه بطرز مکمل و مدون نوشته نشده بلکه بعضی پارچه های از سیاحت (۱۳۰۶) هجری خود هم نوشته ام که بعصی فقرات آن در کتاب از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی مندرج است. الحاصل این است که من دیدم و گردیدم، و دیدنیهای نو را بنظر مطالعۀ اخوان خود عرض و تقدیم نمودم.،،

او در بخش ٫٫مقصد اصل از ین سیاحت چیست؟،، بیان میدارد که پدرم در اینبار ادای حج، برآن شدند تا ٫٫اجازه عواطف مهام پروری شاهانه را ...(که) به خادمی آن خود را مفتخر میدانند واصل شوند. دگر هیچ مدعا و مقصد نیست. این بندۀ شان تا به اسکندریه بمعیت شان همراهی دارم. بعد از آن برای سرپرستی و ادارۀ امور بیته و ماهانه رساندن وجه برای شان پس بشام می آیم.،،

این سفر درست ساعت شش روز دوشنبه 19 شوال ۱۳۰۸هـ. ق. از شام آغاز می گردد، و روز سه شنبه ۱۸ ذیقعده ۱۳۰۸هـ. ق با رسیدن دوباره به شام به گفته خودش، ٫٫سیاحت سی روزۀ کاملۀ خود را انجام رسانیدم،، پایان می یابد.

در این سفر نامه می توان باز تاب دید گاه ها، اندیشه ها و باور های هر دو مسافر یعنی پدر و پسر را دید. هم چنان در آن آگاهی های زیادی از وضع تاریخی و جغرافیایی جای هایی که از آن ها گذشته اند به مشاهده می رسند. بخش پــُر اهمیت دیگر، شیوه نگارش و زبان پارسیی است که محمود طرزی در این اثر به کار می برد.

به بار من برای درک زنده گی نامهٔ پدر و پسر، این اثر چشمه بزرگ و پــُرآب آگاهی ها می باشد. ضرورت است :

الف - این اثر بار دیگر چاپ گردد.

ب - چاپ نقادانه آن صورت بگیرد.

پ ـ برای کاوش و بررسی آن کار همه جانبه انجام شود.

سال نوشته : (۱۸۹۰ع.).

 

۶- دیباچهٔ دیوان غلام محمد طرزی

آن گاهی كه سردار محمد انور، پسرسردار محمد سرور، برادرزادهٔ غلام محمد طرزی بر آن می شود تا ٫٫به سعی بلیغ و رای بی دریغ» به طبع و نشر شعرهای كاكایش با عنوان كلیات دیوان فارسی طرزی قندهاری همت بگمارد، محمود طرزی و زمان طرزی انجام این كار را به دوش می گیرند.

زمان طرزی، شعرها را با خط خودش با شیوه و یا قلم نستعلیق می نویسد. سپس در بندر كراچی، با توافق فیض محمد خان كه افغان باركزایی تخلص می نمود و مالك مطبع فیض محمدی است، به دست نشر سپرده شد.

محمود طرزی به اثر هدایت پدر، پیشگفتار، دیباچه و یا مقدمه یی بر دیوان شعرها، می نویسد. این مقدمه، به نوشته آن چی در کلیات درج است، ٫٫بدست خط محمد زمان روز۱۹ ذیقعده ۱۳۰۹، که برابر به ۱۵ جون ۱۸۹۲، می گردد به آن اضافه شده است. دیباچهٔ یاد شده و یا به گفتهٔ محمود طرزی که آن را ٫٫ترجمۀ احوال،، پدرش می خواند، از صفحه ۹ تا ۲۵ را در بر می گیرد.

یادآوری:

این اثر، باردیگر ٫٫به كوشش و اهتمام داكتر ننگیالی طرزی، پسر صدیق طرزی و نواسهٔ زمان طرزی زیر عنوان ٫٫كلیات دیوان طرزی،، از سوی موسسهٔ فرهنگی ـ هنری نـقش سیــمرغ در ســــال (۲۰۰۲ع.)، در تهران، مركز ایران، نشر شده است.

سال نوشته : (۱۸۹۱ع.)

 

۷- از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی

ویژه گی ها :

کتابخانه

عنایت

عدد (۳)

از هر دهن سخنی

و از هرچمن سمنی

مولفش

محمود طرزی

دارالسلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است

سنه۱۳۳۰

عنایت الله، معین السلطنه، در بخش ٫٫یکدو سخن در باب کتاب،، چنین یاد آوری می نما ید، ٫٫سابق بر ین ناول فنی که عزیزی بنیان محمود بیگ طرزی از ترکی ترجمه کرده بود طبع ونشر نمودیم.،،

آن گونه كه خود محمود طرزی به این امر روشنی می اندازد، این مجموعه، بـخش اول كتاب ٫٫دبستان معارف،، که در سال (۱۸۹۱ع.) هنگامی که در شام یا دمشق در سوریه به سر می برده است، ترتیب و تالیف نموده است.

او در جای دیگری می نویسد،٫٫...ولی چنان گمان نشود كه سراسر از خط (درست آن خد می باشد که رخسار، روی و یا کومه معنا دارد. ص . ر . طرزی) و خال و می ومحبوب بحث خواهد راند. نی ! بلكه اكثر از آثار ادبیه جدیده تشكیل یافته است.،،

این اثر دارای سی وهشت مقاله و نوشته جداگانه در زمینه بحث های ادبی و سیاسی می باشد.

این كتاب كه دارای (۲۷۰) صفحه می باشد، در اندازه سیزده سانتی متر، به چاپ رسیده است.

سال نشر :(۱۹۱۳ع.).

 

۸- روضۀ حكم

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبع عنایت

عدد (۵)

روضۀ حکم

مولفش

محمود طرزی

در دارالسلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است

سنه ۱۳۳۱

 

عنایت الله، معین السلطنه، هنگام چاپ این اثر، درمورد چنین نوشته است، ٫٫ دومین كتاب دبستان معارف است كه عزیزی بنیان محمود طرزی آن را در سنه (۱۸۹۱ع.) ، در دمشق یا شام جمع و تالیف نمود.،،

این اثر، نیز مانند بخش اول، مقاله های گونه گونه كه به گفته خودش ٫٫مقصد و موضع آن منحصر بر یك علم و فن، نی بلكه از هر گونه كلام خوب و هر نوع سخنان مرغوب اخلاقی، ادبی، علمی، فنی، سیاحات، حكایات وغیره ناطق و باحث بوده که این قسم آثار را رسالۀ موقوته مینامند.... اینست که این کتاب آن قسم اخلاق حکیمانۀ آنرا در بر گرفته و بعنوان روضۀ حکم، بنظر قارئین گرام جلوه گر شده است،،. در بر دارد. دراین اثر،۲۸ مقاله درج گردیده است. این اثر،.دارای (۱۵۹)  ص. و اندازه ۱۹ س.م.می باشد.

سال نوشته : (۱۸۹۱ع).

سال چاپ : سال (۱۹۱۳ع).

 

۹- تلخیص حقوق بین الدول

بگفتهٔ محمود طرزی، این اثـــر را از روی نوشته حسن فهمی در سال (۱۸۹۷ع.)، ترجمه نمود. او بعد این اثر را برای مــطا لعه امیر عبدالرحمان به وسیله داگ به  كابل فرستاده است. این اثر، به چاپ نرسیده و نسخه خطیش نیز وجود ندارد.

سال ترجمه : (۱۸۹۷).

 

۱۰- سفر بعد از وفات پدر

این همان اثری است که در سال (۱۹۰۰) سروده شده است. در آن بخشی ازخاطره هایش از استامبول، پس ازمرگ پدر، وجود داشته است. این اثر دارای پنجصد بیت بوده است.

او سه نسخه از این اثر را به قلم و خط خودش نوشت. بعد، دوتای آن را به وزیران داخله و معارف امپراتوری عثمانی هدیه داد. آنان اجازه نامه نشر این کتاب را نیز دادند، اما او موفق نشد تا آن را در استامبول، به دست نشر بسپارد.

نسخهٔ سومش را هنگام بازگشت به کشور، برای محبوب عالم، محرر نشریهٔ پیسه در  لاهور، برای نشر سپرد.

بعد، چند بار تلاش نمود تا آن را به دست آورد.

آن گاهی که از دریافتش نا امید شد، چنانچه خودش می گوید،٫٫... دیگر نسخۀ از آن باقی نماند. از مقدمه سیاحت نامهٔ مذکور اینچند فرد آتی را بخاطر مانده بود ثبت دفتر یادگار نمودم.،، سپس چند بیت از آن را در پراگنده، می آورد. او درپایان شعر، جای و تاریخ را چنین ذکر می کند، در استانبول ۱۳۱۸.

سال سرایش : (۱۹۰۰ع.)

 

۱۱- مطالعات صحیحه

این اثر را، داكتر اكریستیدی به زبان یونانی نوشته است. بعد، بافره لی بانكوست، آن را از یونانی بـه تركی ترجمه نموده است. سپس  محمود طرزی آن را به پارسی برگردانده است.

او، این كتاب، را به اثر تشویق محبوب عالم مدیر نشریه پیسه به فارسی گزارش نموده است. او، این اثر را در سال   (۱۹۰۰ع.) چند هفته پیش از فوت پدر، به پارسی بر گردانده است. بعد از بازگشت محمود طرزی به كابل، این اثر، به وسیله خوشنویسی، خطاطی شده است. نسخه خطی اش در كتابخانه صالح پرونتا موجود بوده است.

سال نوشته: (۱۹۰۰ع.)

 

۱۲- افغانستان (جغرافیای مختصر ممالک افغانستان)

ویژه گی ها:

کتابخانۀ

مطبع عنایت

افغانستان

اثرمنظوم

محمود طرزی

در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است

دارالسلطنۀ کابل

سنه ۱۳۳۰

 

این اثر به نظم سروده شده است. در آغاز چنین آمده است:

٫٫در وسط آسیاست یکی خاک چون بهشت

در شرق هرکه دید ورا غرب را بهشت،،

این اولین اثری است که از سوی چاپخانه عنایت، به گفته محمود طرزی، ٫٫براینمونه در آغاز بنیاد مطبعۀ مبارکۀ عنایت، بحجم کوچک بقدر سه صد نسخه طبع گردید.،،

این اثر، با عنوان المقدمه چنین آغاز می گردد :

٫٫آن شهسوار حسن که نامش تمدن است،

او را بخاک قطعۀ اوروپ توطن است،،

در این کتاب از گذشته درخشان آسیا سخن می زند و به باور او به اثر بیباکی و بدی، رو به زوال نهاد و تخت تمدن به غرب نهاده شد و به این گونه انوار شمس حسن ز مغرب طلوع کرد.،،

بعد در مورد افغانستان سخن رانده و آن را بهشت می شمارد.

این اثر را محمود طرزی، درسال (۱۹۰۵ع.) سروده و درسال (۱۹۱۱ع.) از سوی چاپخانهٔ یاد شده، نشر شده است.

بعد، از سوی معین السلطنه، به صورت ٫٫هدیه گویا بر مردمان هوسکاران عرفان رایگان توزیع و تقسیم شد.،، او در پایان می نویسد،٫٫نسخۀ از آن باقی نمانده.،،

این اثر دارای ۳۴ ص. بوده و دارای اندازه 13 س.م. می باشد.

سال سرایش : (۱۹۰۵ع.)

سال نشر : (۱۹۱۱)

 

۱۳- سوانح زنده گی

این اثر، در برگیرنده چند ورق هست كه در جنوری ۱۹۰۸ع. در كابل به اثر خواهش یكی از دوستان تركیش نگاشته شده است. چنین گمان می رود كه او این  خود زنده گینامه را برای نشر در تركیه نگاشته باشد. ترجمهٔ فارسی این اثر را عبدالوهاب طرزی، پسرش درسال (۱۹۷۶ع.)، نموده بود.

سال نوشته (۱۹۰۸ع.)

 

۱۴- رسالهٔ اغذیه و طبخ

این اثر را محمود طرزی از تركی به فارسی بر گردانده و آن را برای مطاله امیر حبیب الله تقدیم كرده است. نسخه خطی این اثر نزد عبدالوهاب طرزی پسرش بوده است.

سال ترجمه : (۱۹۱۰ع.).

 

۱۵- سراج الااخبار

وِیژه گی ها :

صفحه اول سال اول چنین ویژه گی ها را داراست :

س.ا.

۱۳۲۹

سال یکم نمبر (۱)

نگران

ایشک آقاسی ملکی

حضور اعلیحضرت همایونی

علی احمد

مدیر و سر محرر

محمود طرزی

اداره خانه دارالسلطنه کابل

در ماشین خانه دارالسلطنه کابل

همه امور تحریریه به اداره خانه بنام مدیر

فرستاده شود.

در بخش چپ صفحه قیمت سالانه ذکر شده است

تاریخ عربی:۱۵ شوال ۱۳۲۹ تاریخ شمسی ۱۶ میزان۱۲۹۰.( تاریخ عییسایی برابر به ۹ اکتوبر ۱۹۱۱ع. می گردد. ص. ر. طرزی)

جالب است که تاریخ عیسایی در آن درج نشده است.بعد ها به س .ا . اضافه می گردد

در این اخبار از حوادث داخلیه و خارجیه و بسی مقالات مفید درج میشود

 

افتتاح کلام

زیر همین عنوان او یاد آور می شود ، ٫٫اخبارها درین عصر حاضر بمثابه زبان ملکها و ملتها قایم گردیده است. در وقت حاضر بجز اقوام وحشیه و بدویه هیچ یک دولت قوی از هیئتهای اجتماعیۀ موجودنیست که مالک اخبار نباشد.،،

زیر عنوان حوادث داخلیه از ماه رمضان سخن به میان می آورد. در مورد حوداث خارجیه از آتش سوزی بزرگ در استامبول خبر می دهد.

بعد زیر عنوان های ادبیات، ناول، و اشتهار برای نشر اعلان ها نوشته هایی درج شده است .

در پایان وآخرین ستون واژه گان زیر آمده اند :

مدیر و سر محرر س.ا.

در برابر این کلمه ها امضایش گذاشته شده است.

در بخش آخر می خوانیم :

٫٫مطبعه دارالسلطنه کابل بسعی و اهتمام الحاج عبدالخالق بقلم میرزا محمد جعفر قندهاری.،،

از شمارهٔ چارم بعد از نام عبدالخالق واژه گان ٫٫پسر طرزی،، اضافه شده است.

این نشریه، هردوهفته یكبار، نشر می شده است.

سال اول نشراتی، تا شماره بیست و چارم، یعنی۲۱ سنبله۱۲۹۱هـ.خ.برابر به ۱۳سپتمبر۱۹۱۲ع. را در بر می گیرد.

در شماره های بعدی تا آخر واژهٔ ٫٫افغانیه،، به آن اضافه شده است.

درنشر و چاپ این دو هفته نامه، از شماره های مسلسل و یا پی در پی، استفاده نشده است. هرسال، شماره های خود را دارا می باشد.

سال هشتم كه سال آخر می باشد، تا شماره ششم كه آخرین شماره به حـساب می آید و تاریخ ۱۵ ربیع الاول ۱۳۳۷هـ. ق. برابر با ۲۷ قوس۱۲۹۷هـ.خ.برابر به ۱۹ دسمبر ۱۹۱۸ع. را در بر دارد، به دست نشر سپرده شده است.

پس از این، محمود طرزی، به اثر فشار از نشر نشریه خود داری می كند.

تا جایی كه به نظر می رسد، در این نشریه، بیش از پنجصد نوشته محمود طرزی به دست نشر سپرده شده اند.

آخرین شماره: ۱۹ دسمبر ۱۹۱۸ع.

 

۱۶- علم و اسلامیت

ویژه گی ها :

هدیۀ س. ا.

کتاب اول

علم و اسلامیت

اثر

محمود طرزی

۱۳۳۰

در دیباچهٔ این اثر چنین خاطر نشان می گردد، ٫٫مردم نصارا، در مورد گسترش دین جمعیت های بزرگی را سامان داده اند که بزرگترین این جمعیت ها ژوزه ویت ها می باشند.

محمود طرزی ، زیر عنوان علم و اسلامیت یاد آور می شود،٫٫بزرگترین عبادات و شرفدار ترین طاعاتیکه بر مسلمانان فرض و واجب گردیده همانا سعی و کوشش کردن در راه تحصیل علم است.،، او در این راه از حدیث های گونه گونه ذکر می نماید.

بعد هم از علم اشیا سخن می زند و یاد آور می شود که خدا پس از خلقت آدم ٫٫نامهای هرچیز های کائنات را به او آموخت.،،

به این گونه خلقت با علم اشیا آغاز گردید. این علم شامل همه علوم مانند، "حکمیه، طبیعه، ریاضیه و کیمیویه و غیره داخل آنست.،،

او این اثر را پیش از نشر از نظر مولوی عبدالروف خان که یکی از علمای معروف بود، گزرانده است. مولوی یاد شده توضیح هایی بر آن نوشته و محمود طرزی زیر عنوان٫٫ ذیل،، سراپای نامه را به دست نشر سپرده است.

در پایان این اثر می خوانیم ٫٫ بسعی و اهتمام الحاج عبدالخالق پسر طرزی مهتمم چهاپخانه دارالسلطنۀ کابل حلیۀ طبع در بر کرده است.،،

این اثر دارای ۶۴ ص. بوده و به اندازه ۱۶ س. م. می باشد.

سال نشر : (۱۹۱۲ع.).

 

۱۷- آیا چه باید کرد؟

ویژه گی ها :

آیا چه باید کرد؟

هدیۀ س. ا. ا.

کتاب سوم

تالیف

مدیر و سر محرر س. ا. ا.

محمود طرزی

درمطبعۀ دارالسلطنۀ کابل بسعی و اهتمام مهتم مطبعه الحاج عبدالخالق پسر طرزی مرحوم بزیور طبع آراسته گردید

سنه۱۳۳۰

المقدمه با حمد و ثنای خدا شروع و با درود بر محمد ادامه یافته آل واصحاب، امامان و مجتهدان و عالمان  و شیخان را ستایش نموده و با ٫٫تعظیم ملت،،، پایان می یابد.

او بر این باور است که هرگاه خدا بخواهد، ٫٫یک ملکی را آباد بسازد و یکملتی را بخیر ها و سعادتها رهنمایی کند...سبب الاسبابی را بکار انداخته بسی سببها برای آن فراهم می آورد.،،

او یکی از این سبب ها را ٫٫بادشاه خوب،، می داند و آن را ٫٫علی الخصوص ملک و ملت اسلام. زیرا مسلمانی وجود بادشاه را لازم میدارد، و به اطاعت آن خود را مکلف و مامور می شناسد. حکومتهای جمهوری در اسلام هیچ دیده و شنیده نشده است. اگر چه شورا و جمهور انعقاد شده باشد ولی برای انتخاب خلیفه و امیر شده است نه برای تاسیس حکومت جمهوری ...،،

سبب دیگر را ٫٫شوق و ذوق عمومی جوانان وطن بسوی خواندن و نوشتن و تحصیل هنر وری،، می داند.

او این اثر را برای ٫٫هیئت اجتماعیه اسلامیه،، مفید می داند.

به باور خودش ٫٫این یک اثر عبارت از یک استقهام و استسفاریست که بنابر یک حس اندیشه و سودا و یک خوف و بیم دهشت نما از فکر فاتر و عقل قاصر خود می پرسم،، و بعد از ٫٫زبان همان فکر و عقل بترجمانی کوشش می ورزم.،،

او به گونه گونی فکر تاکید می ورزد و می گوید، ٫٫چون افکار بقدر الوان مختلف و متفاوت میباشند.از آن سبب هر کس که یک فکر وتصوری کند بر عین حقییقت بودن آن فکر حکم کرده نمیشود.،،

در فصل اول زیر عنوان ٫٫چه بودیم چه شدیم؟ بر این امر تاکید می ورزد که پیش از ٫٫طلوع آفتاب عالمتاب دین مبین محمدی هرچه بودیم بودیم !،، مورد گفتگو نیست. اما، ٫٫هنوز یک عصر نگذشته بود که ما یک دولت پــُر قوت  شدیم.،،

سپس از شکوه این دور سخن می راند و بعد ٫٫هزار افسوس،، می خورد که ٫٫این حال بسیار دوام ننمود : بلای تفرقه و اختلاف در امت بکمال دهشت ظهور نمود.،،

بعد از فرقه های مذهبی گونه گونه و به میان آمدن ٫٫طوایف الملوکی عمومی،، سخن زده و بر این امر تاکید می ورزد که این کار درحالی جریان داشت که اروپا به سوی تمدن نو گام برمی داشت. نکته مهم گسترش دانش عملی در این سرزمین و ایجاد صنایع و اختراع ها می باشد. در حالی که در مملکت های اسلامی ٫٫تنها به تطبیقات نظری و آن نظریات به تطبیقات معنوی و روحانی صرف و استعمال شد.،،

او یاد آورمی شود، ٫٫در فرنگستان ...همۀ علوم و فنون را بعملیات انداخت هزارها گونه ترقی برای آن دادند و بسی فواید و منافع از آن برویکار انداختند.،،

او در برابر پرسش چه باید کرد؟ بر نکته هایی چون : درک همه جانبهٔ قرآن، اتحاد، استفاده از علوم و صنایع و بر قدرت ٫٫عسکری،،، تاکید می ورزد.

درپایان از دیگر قلم به دستان، ٫٫صاحبان افکار عالیه و دانشمندان،، می خواهد تا در این بحث وارد شده و نظریه های خویش را ارایه بدارند.

این اثر دارای ۱۶۰ ص. و اندازه  ۱۶ س.م. می باشد.

تاریخ نشر: سنه (۱۹۱۲)

 

۱۸- سیاحت بر دورادور کرهٔ زمین به هشتاد روز

محمود طرزی این رمان علمی ــ خیالی که اثر ژول ورن، نویسنده معروف فرانسه یی می باشد و آن  را كه احمد احسان، از فرانسه یی به تركی بر گردانده بود، به پارسی ترجمه نموده است. این اثر، دارای (۲۷۶) ص. می باشد.

این كتاب بر کاغذ رنگی به چاپ رسیده است.

سال نشر : (۱۹۱۲ع.).

 

۱۹- سیاحت در جو هوا

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبعۀ عنایت

عدد (۴)

سیاحت در جو هوا

مولفش بزبان فرانسوی

ژول ورن

مترجمش بزبان ترکی

احمد احسان

مترجمش بزبان فارسی

محمود طرزی

در دارالسلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردید

سنه ۱۳۳۱

عنایت الله، معین السلطنه، در زیر عنوان، ٫٫یکدو سخن در باب طبع کتاب،، چنین می نویسد، ٫٫مردمان ملک ما چون هنوز بخواندن آثار ادبیه وقتۀ طرز نو عادت نگرفته اند و چشمها و ذهنهای شان با همان اثر های طرز قدیم آموخته گی دارد از آنسبب یکدو کتابی که تا بحال در مطبعۀ عنایت چاپ شده و شیوۀ تحریر و تالیف آن بیک اصول نو و اسلوب این عصر و زمان ترقی پرتو میباشد برخلاف امیدواریئی که داشتیم مظهر رغبت عمومی نگردیده کتاب های افسانۀ که در مملکت ما خوانده می شود مانند ورقه و گلشاه، چارپری، چاردرویش و امثال آن بدرجۀ لایعنی ومضر اخلاق است که حد و نهایت ندارد.،،

در این بخش در مورد داستان ها و ناول های علمی ــ فنی روشنی انداخته می شود.

آن گونه که روشن است این اثر اندیشه ها و ایده هایی را برای پرواز به آسمان به وسیله طیاره و یا هواپیما، بیان می دارد.

این اثر دارای(۲۱۹) صفحه بوده و  اندازه اش (۱۹) س.م. می باشد..

سال نشر : (۱۹۱۲).

 

۲۰- ادب در فن

ویژه گی ها :

ادبدرفن

به نام دیگر

محمود نامه

دیوانچه غزلیات

محمود طرزی

بترتیب ردیف

(الفبا)

مطبع عنایت

درمطبعۀ دارالسلطنۀ کابل

بزیور طبع آراسته گردید

سنه ۱۳۳۱

این اثر که به تر بود عنوانش ٫٫فن  (این واژه به معنای حال و گونه، غم و شاخ درخت به کار می رفته است. هم چنان درموسیقی نغمه معنا دارد و از سوی دیگر روش و راه را در بر می گیرد. درگذشته بیش تر به معنای صنعت و هنر به کار می رفته است. حالا بار معناییش بیش تر تکنیک و تکنولوژی است که با صنعت همراه گردیده است..ص. ر. طرزی) در ادب،، می بود.زیرا مساله های صنعتی و فنی را به شعر آورده است. منظور از آن، بیان خصوصیت های صنعت و فن در قالب ادب و یا شعر می باشد.

آن گونه که از توضیح خود محمود طرزی بر می آید، این اثر در برابر پنج کتاب، به ویژه بخش اول آن که کریما نام دارد، سروده شده است. به باور محمود طرزی، این پنج کتاب، ٫٫تنها برای اطفال پنج ده ساله نی، بلکه برای مردان چهل ساله بیشتر مفید و زیاده تر نافع شمرده میشود.،،

طرزی، این اثر را به تاسی از یکی از این کتاب های پنج کتاب که محمود نامه  و یا محمود ایاز نام دارد، محمود نامه نیزخوانده است.

اویاد آورمی شود که محمود نامهٔ مربوط به پنج کتاب» از٫٫می و پیاله، ازگل و لاله، از باده،، سخن می زند و این محمود نامه، از ٫٫کلمات غلیظ و ثقیل توپ، تفنگ، زغال سنگ، الکتریک،...سخن می زند.،،

او برای توجیه این اثر چنین می گوید، ٫٫چه باید کرد؟ عصر عصر فن، زمان زمان کار و ترقیست.،،

بعد غزل ها از ردیف الف شروع و به یا ختم می شود.

او با این تک بیت آن را پایان میدهد:

٫٫محمود، ز اخلاص دعا گوید و خواهد

عالی شود این ملک هوا خواه ترقی،،

این اثر، در سال دوم س.ا.، به مثابه همراه با آن نشریه چاپ شده است. دارای (۴۵) ص. و اندازه (۱۸) س.م. می باشد.

سال نشر : (۱۹۱۳).

 

۲۱- رساله نقطه گذاری

خود این اثر وجود ندارد. اما، صالح پرونتا آن را دیده است. بخشی از آن در برابر پرسش یكی ازخواننده گان سراج الاخبار، به دست نشر سپرده شده است.

سال نشر : (۱۹۱۳).

 

 

۲۲- توحید خالق یگانه به زبان موالید ثلاثه

ویژه گی ها:

هدیۀ سال سوم س.ا.ا.

توحید خالق یگانه بزبان موالید ثلاثه

جلال آباد ۱۳۲۹

در مطبعه دارلسلطنۀ کابل طبع گردید

۱۳۳۲

در این رساله توحید و یگانگی خدا از زبان نباتات آغاز می گردد. او در بخشی به این امر می پردازد که هر ذره و حتا کوچک تر از آن، آینه تجلیش می باشد.

بعد به گفته خودش به جمادات می پردازد و از آن میان به زغال سنگ و اهمیت این موجود سیاه تاکید می ورزد.

بعد به حیوانات یا زنده جانان به ویژه دامان انگشت گذارده و از تخم بحث می راند که چگونه از درون هاهک سپید، جان بیرون می شود. به این گونه خلقت به وجود می آید. بعد به نر و ماده پرداخته این جذبه را سنگ بنیاد حیات یا به زبان دیگر عشق می خواند. سپس به ٫٫احوال انسان،، می پردازد و بر فرمانروایی انسان بر دیگر موجودات انگشت می گذارد و بر نقش اجتماعی انسان تاکید می ورزد.

در پایان، حکایت بر سبیل تمثیل را که در آن انسان با نیروی عقل و خرد خویش دامان را به دام و قفس می اندازد، می آورد.

این رساله همراه با سال سوم س. ا.  که دارای (۳۷) ص. به اندازهٔ (۱۴) س.م. می باشد، نشر شده است.

سال نشر (۱۹۱۴)

 

۲۳- بیست هزار فرسخ سیاحت در زیر بحر

این كتاب یکی از رمان های علمی ــ خیالی، ژول ورن، نویسنده معروف فرانسه یی است. احمد احسان آن را از فرانسه یی به ترکی ترجمه نموده بود. این اثر، دارای (۳۶۲) ص. بوده و در چاپخانه عنایت نشر شده است.

سال نشر : (۱۹۱۴ع.).

 

۲۴- جزیرهٔ پنهان

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبع عنایت

عدد (۷)

کتاب اول، قضا زده گان بالون

دردارلسلطنهٔ کابل در مطبعۀ عنایت آراسته گردید

نویسنده

ژول ورن فرانسوی

مترجمش به ترکی

احمد احسان

مدیر جریدۀ مصور ثروت فنون

مترجمش به فارسی

محمود طرزی

 

این کتاب با اثر دیگری به نام بیست هزار فرسخ درزیر بحر

لازم و ملزوم است زیرا احوال کپیتان نمو، کشتیبان نوتیلوس را بیان می دارد

 

به گفتهٔ  محمود طرزی،٫٫این رومان ــ یعنی ناول ــ ...حال ابتدایی بشریت را تصورمی کند.،، دراین اثر، درمی یابیم که ٫٫بجز عقل و ذکا، و علم و فن...سعی و کوشش و یگانگی،، چیزی دیگری برای نجات این قضا زده گان بالون یاری نمی رساند.

این کتاب، دارای(۴۸۰) ص. بوده، اندازه اش بیست و سه س.م.می باشد.

این اثر دارای نقشه یی نیز می باشد.

سال نشر : (۱۹۱۴).

 

۲۵- مختصر جغرافیای عمومی

ویژه گی ها :

هدیه

س. ا. ا.

سال (۴) شماره (۲۴)

مختصر جغرافیای عمومی

تالیف

محمود طرزی

او  در مورد این اثر می نویسد، ٫٫از درسهائیکه در سال اول تشکیل مکتب فیض مکتسب حربیۀ سراجیه برایشاگردان سنۀ اول و دوم نقریر نموده ام، تحریر و ترتیب یافته است.،،

در مطبعۀ تیپوگرافی دارالسلطنۀ کابل بزیور طبع آراسته گردید.

سنه ۱۳۳۳

زیر نام  یکدو کلمه عرض، پس از حمد و نعت و مدح شاه چنین آمده است، ٫٫وطن و ملت خود را از شر دشمنانش محفوظ میخواهم.،،

او در درس روز اول، به شاگردان مکتب حربیۀ سراجیه یاد آورمی شود که چون گشایش اینگونه مکتب، ٫٫یک اختراع و ایجاد نوی شمرده میشود : بایست قدر ایننعمت را بشناسند.،،

این درس ها که در مورد احوال زمین می باشد با سوالهای امتحان همراه گردیده است.

او، این اثر را به گفته خودش ٫٫از آنجایی که درین مکتب حربیۀ سراجیه براساس مکتبهای هندی تدریس می شد آن را از نظر عبدالهادی خان و عبدالرحمان خان که از تحصیل یافته گان مکتب حبیبه بودند و به حیث محرران سراج الاخبار افغانیه کار می کرده اند، گزارنیده شده است.،،

این کتاب دارای نقشه هایی می باشد. ٫٫کار نقشه کشی را میرزا محمد جعفر خان قندهاری که کار سرپرستی س.  ا .ا . را در مطبعه به دوش داشت،، انجام داده است.

این اثر دارای(۷۲) ص. بوده و اندازه اش(۲۲) س.م.می باشد.

سال نشر : (۱۹۱۵ع.).

 

۲۶- مکمل و مفصل جغرافیای عمومی

آن گونه که محمود طرزی وعده داده بوده است، اثر دیگری به نام ٫٫مکمل و مفصل جغرافیای عمومی،،، را نیز برای شاگردان مکتب حربیۀ سراجیۀ نگاشته است.

در مورد ویژه گی های این اثر تا کنون آگاهی های لازم به دست نیامده است.

سال نشر : (۱۹۱۵ع).

 

۲۷- معلم حكمت

ویژه گی ها :

هدیۀ

س.ا. ا.

سال پنجم شماره بیست و چار

اثر

محمود طرزی

در مطبعۀ حروفی دارالسلطنۀ کابل طبع گردید

۱۳۳۴

در صفحه بعدی زیر عنوان ٫٫افادۀ مرام ،، بیان شده است که انسان به علم ومعرفت یعنی دانایی و شناسایی نیاز دارد.

هم چنان یاد آوری می شود که وظیفه مقدس س. ا .ا. را، ٫٫شناسایی و دانایی حکمت،، می داند.

این اثر، گفتگو میان یك استاد یا معلم حکمت و شاگرد هوسکار که خواهان معرفت و دانش است را در بر دارد.

استاد در پاریس، درس حكمت (فلسفه) خوانده است. او با شاگردی به گردش می رود و در باره آسمان، زمین، هوا، رطوبت، بخار، شبنم، ابر، باد، باران و آب و اهمیت علم كیمیا ...سخن رانده و شاگرد را درجریان این مساله ها، قرارمی دهد.

این اثر دارای(۱۰۴) ص. بوده به اندازه (۱۴) س.م. می باشد.

سال نشر: (۱۹۱۶)

 

۲۸- رساله رموزات تحریر عبارات

این اثر را محمود طرزی و محمد سرور که دارای (۲۰) ص.می باشد، با یاری همدیگر به دست نشر سپرده اند.

ویژه گی های این اثر تا کنون نا روشن است.

سال نشر : (۱۹۱۷).

 

۲۹- تاریخ محاربهٔ روس و ژاپان

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبع عنایت

عدد (۱۱)

تاریخ محاربۀ روس و ژاپان (۱۹۰۵- ۱۹۰۴)

مترجمش به زبان فارسی

محمود طرزی

در مورد این اثر می خوانیم، ٫٫این کتاب غیر ازینکه وقوعات حربیه را که از آغاز اعلان حرب تا بوقت امضا شدن معاهدۀ صلح با تفصیلات تمام جامع میباشد احوال جغرافیه و تاریخیه و ایستاتسیکیه و سیاسیه هردو دولت محارب را نیز با تمام تفصیلاتش بیان میکند.،،

دردارلسلطنه کابل در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردید

سنه

۱۳۳۴

این کتاب دارای پنج جلد می باشد. عثمان ثنایی و علی فواد، دو افسر عالیرتبه ترکی آن ها را نوشته اند.

آن گاهی که امیر حبیب الله سفری در سال (۱۹۰۷) به مزار شریف داشت، به او پیشکش گردید.

محمود طرزی،.در اثر خواهش امیر حبیب الله، سه جلد دیگر را از استامبول، خواست و آن ها را در مدت یکسال به زبان پارسی بر گرداند. این اثر در سال (۱۹۱۰ع.)، پیش از نشر ٫٫سراج الاخبار،، در ٫٫دارالترجمه تركی،، صورت گرفت.

این اثر، با شیوه خوشنویسی نستعلیق به خط محمود طرزی، نوشته شده است.

آن گاهی که مطبعهٔ عنایت، درسال (۱۹۱۷) بر آن شد تا آن را چاپ نماید، چون اصل ترجمه به گفته خودش ٫٫ضایع،، شده بود، او مجبور گردید تا سه سال دیگر را وقف بر گرداندن دوباره این اثر نموده و هر پنج جلد آن را به دست نشر بسپارد.

جلد اول دارای(۲۹۸) ص. و در سال (۱۹۱۶ع.) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد دوم دارای( ۲۶۰) ص. و در سال (۱۹۱۶ع.) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد سوم دارای( ۳۰۴) ص. و در سال (۱۹۱۷ع.) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد چارم دارای( ۳۱۴) ص. و در سال (۱۹۱۸ع.) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد پنجم دارای( ۳۰۶) ص. و در سال (۱۹۱۸ع) به پارسی بر گردانده شده است.

سال ترجمه اول : (۱۹۱۰ع.)

سال چاپ و نشر : (۱۹۱۶ ع. تا ۱۹۱۸ع)

 

۳۰- وطن و معانی متنوعه حکمیه آن

 

ویژه گی ها :

هدیه

س.ا.ا.

سال (۶) شماره (۲۴)

وطن

ومعانئی متنوعه و محاکمات حکیمۀ آن

اثر

محمود طرزی

درمطبعۀ حروفی دارالسلطنۀ کابل طبع گردید

سنه۱۳۳۵

 

یکدو کلمه عرض

در  تمهید

محمود طرزی این پیشگفتار، مقدمه و یا تمهید را چنین آغاز می نماید :

٫٫عصر عصر ترقی، زمان زمان تجدد و نوی است. اینعصر نو از تاریخ بکار آوردن قوت بخار و ایجاد قوۀ الکتریک آغاز کرده است.،،

او در جای دیگر با شگفتی از به میان آمدن، ٫٫چه صنایع، چه اختراعات نو، چه آدمها، چه اخلاقها، چه اطوارهای نو، چه سخنان، چه کلمات نو،، سخن می راند.

سپس از کار برد واژه نو و کلمهٔ ٫٫مقدسه وطن،، حرف می زند.

این رساله در سال ششم س.ا. همراه با آن نشریه چاپ شده است.

این اثر دارای (۹۸) ص. و اندازه (۱۶) س. م. می باشد.

سال چاپ : (۱۹۱۷).

 

۳۱- سراج اطفال

پنج شماره اش زیر نظر محمود طرزی به چاپ رسیده است. بعد «عبدالهادی داوی» آن را ضمیمه «امان افغان» نشر نموده است. این اثر بار اول همراه با سال هفتم س. ا. نشر شده است.

سال نشر : در سال (۱۹۱۸).

 

۳۲- نامهٔ محمود طرزی به امان الله

این نامه شخصی را، آن گاهی كه محمود طرزی،  وزیر مختار در پاریس بود، به امان الله، شاه آن زمان، فرستاده است. این نامه، از لحاظ بیان دیدگاه محمود طرزی درآن مرحله حساس، پــُراهمیت می باشد. این نامه، روز ۲ دسمبر ۱۹۲۲، نوشته شده است. اصل نامه در كتابخانهٔ  صالح پرونتا وجود داشته است.

زمان نوشته : (۱۹۲۲).

 

۳۳- یاد داشت ها

دربخشی از كتابچه های یادداشت نوشته محمود طرزی، خاطره هایی میان سال های ( ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۸) درج اند. این اثرها، نزد عبدالوهاب طرزی، پسرش، وجود داشته اند.

سال ترتیب : (۱۹۲۸).

 

۳۴- سیاحت نامهٔ استامبول

این اثر كوچك، دارای(۳۸) ص. می باشد. او به همراهی عبدالرحمان پشاوری، از جزیره های دورا دور استامبول دیدن نموده و خاطره های خویش را بیان می دارد. این رساله، در كتابخانه عبدالوهاب طرزی وجود داشته است.

تاریخ : ۲۵ می ۱۹۳۲.

 

۳۵- پراگنده

ویژه گی ها :

کتابخانه

مطبع عنایت

عدد(۸)

پراگنده

مجموعۀ اشعار

محمود طرزی

 

درحال ها و تاریخ های مختلف نظم و انشاد گردیده و در دارلسلطنه کابل جمع و تدوین شدند، و در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده

فی غره رجب المرجب

سنه

۱۳۳۳

 

این اثر، دربرگیرنده شعرهای محمود طرزی که از سال (۱۸۹۶) تا زمان چاپ یعنی سال (۱۹۱۵) ،سروده شده است، می گردد.

در این این اثر، ترجیع بندی از شعر ضیا پاشا که از شاعران و ادبای عثمانی است، در سال (۱۸۹۷) در«دمشق» از شعر به شعر ترجمه شده است.

بعد شعر هایی به گفته خودش، ٫٫پراگنده از ارادۀ طبع نیز توام سر زده است. از آنجمله منظومۀ سیاحت نامه یی است که درسنه (۱۹۰۰) بعد از رحلت قبله گاه دل آگاه مرحومم از شام بسوی درسعادة (استامبول) وقوع یافته است. این سیاحت نامۀ منظوم تقریباً پنجصد بیت است که به نام سفر بعد از وفات پدر موسوم شده است،،.

او برای چاپ و نشر این اثر در استامبول، تلاش نمود اما موفق نشد.

در جریان بازگشت به وطن آن را به محبوب عالم دبیر نشریهٔ پیسه در لاهور سپرد.

آن گاهی که از دریافت این اثر نا امید شد سپس به گفته خودش، ٫٫دیگر نسخۀ از آن باقی نمانده از مقدمه سیاحت نامۀ مذکور این چند فرد آتی را که بخاطر مانده بود ثبت دفتر یادگار نمودم.،،

این اثر، نیز در چاپخانهٔ  عنایت به دست نشر رسیده است. دراین اثر، (۳۷) شعر، شامل مساله های گونه گونه چون: الهامه، عشق وطن، هیئت اجتماعیه و دیگر و دیگر... یا به گفته خودش، ٫٫ آخر ترین شعری كه گفته ام، و بعد از آن از شعر گویی دم فرو بسته ام. همین فرد ذیلست :

فرد

شمعیم كه جامد شدۀ شعله و داغیم

سردیـم چو كافور، ولی درد سراغیم

 

ده افغانان، دارالسلطنۀ كابل: سنه (۱۹۱۴)

انتها

تمام شد

محمود طرزی

این اثر دارای (۷۴) ص. می باشد.

سال چاپ : (۱۹۱۴).

 

۳۶- شعر های بدون عنوان

آقای روان فرهادی، در بخشی از کتاب مقالات محمود طرزی، چنین می نگارد، ٫٫ در کتابخانهٔ عبدالوهاب محمود طرزی، فرزندش، نسخه خطی اشعار والد بزرگوار خویش را که بخط آن مرحوم است نیز محفوظ داشته اند. این اشعار شامل دوقسمت است :

الف ـ اشعار بودن عنوان از عهد امانیه، که چند صفحه محدود می باشد و یکی (منظور همان به یکی است.ص. ر. طرزی) تشکیل حکومت افغانستان مستقل را بیان میکند.

- دو رسالۀ دیگر.،،

او در این جا از رساله های ژولیده و پژمرده، سخن می زند.

 

۳۷- ژولیده

ویژه گی ها :

 

ژولیده

مجموعۀ اشعار

محمود طرزی

از آخر سنه (۱۹۲۸) الی آخر سنه (۱۹۳۲)

همه اشعاری که قریحه بقلم ریخته

 جامعست.

در استامبول (۱۹۳۳).

 

آن گونه که گفته شد آقای روان فرهادی، از دو مجموعه به نام های ژولیده و پژمرده نام می برد. اولی را چنان که خود می نویسد، ٫٫حاوی اشعار محمود طرزی (۱۹۲۸) تا اخیرسال (۱۹۳۲) که در آن :

الف ـ جنگ داخلی کابل. ب ـ احوال کندهار و هرات. پ ـ اشعاری که در هنگام غربت و پناهگزینی در ایران، سروده است. ت ـ اشعاری که درترکیه سروده است.،،

جالب است که امین طرزی در مقاله اش به نام محمود طرزی در غربت که در نشریهٔ روشنی، فصلنامهٔ کانون روشنگران افغانستان، شماره دهم بهار  (۲۰۰۰ع.) نوشته است، ژولیده و پژمرده را زیر یک عنوان آورده است.

اما، از تصویری که از پشتی این اثر در میدان اندیشه یی محمود طرزی مربوط به بنیاد فرهنگی محمود طرزی، گنجانیده شده و در بالا از آن یادی به عمل آمد، تنها عنوان ژولیده درج است و بس.

این اثر دارای (۲۸۸) ص.می باشد.

سال نشر : (1933)

 

۳۸- پژمرده

این مجموعه در استامبول در سال های (1932  و ۱۹۳۳) به دست نشر سپرده شده است.

یاد داشت : دراین مورد داستان جالبی وجود دارد که به ذکرش می پردازم :

آن گونه که آگاهی دارید، پیش از زمان فرمانروایی مصطفا کمال، که او را اتاترک یا پدر ترک نامیده اند، زبان ترکی را مانند پارسی و پشتو و دیگر و دیگر... به رسم خط گویا عربی ــ در این باره حرف های زیادی وجود دارد و در این تنگنا مجال پرداختن به آن نیست. ص. ر طرزی ــ می نوشتند. او این رسم خط را به الفبای لاتین بدل نمود. به این گونه، نشر و چاپ با خط قدیمی قدغن گردید.

محمود طرزی، .برای نشر نوشته هایش با درد سر بزرگی رو به رو گردید. بعد ها دوست قدیمی که با مساله چاپ و نشر آشنایی داشت، به مددش رسید. او مجموعه شعری  ژولیده را به صورت مخفی با الفبای قدیم چاپ نمود.

محمود طرزی، خود از ژولیده  و پژمرده به صورت جداگانه نام برده است.

سال نشر : (۱۹۳۳).

 

۳۹- دیدنی ها و شنیدنی ها

این را ــ اگر مرگ امانش می داد و به پایانش می برد ــ می توانستیم خود زنده گینامه یی از محمود طرزی، بخوانیم.

آقای روان فرهادی، که این اثر را دیده است و به گفته خودش، ٫٫نقل کتاب توسط مدون این کتاب (مقالات محمود طرزی در س.ا.ا) برای چاپ آماده است.،، بایست نسخه یی از آن نزدش باشد. اما، من تا جایی که می دانم این اثر تا کنون چاپ نشده است.

او در آغاز این اثر تک بیتیی را چنین می آورد:

نوشتم شعر بسیاری دو، سه سال

نظــــم آمــــــد بسوی نثر، امسال

بعد چنین می نویسد، ٫٫ پس از انجام یافتن ژولیده و پژمرده خواستم به نام دیدنی ها و شنیدنی ها، خاطرات دیدنی و شنیدنی خود را بقدر ممكن به نثر در قید تحریر بیارم، تا به یاد گار یك اثر تاریخی بماند.،، این یاد داشت در ماه اگست (۱۹۳۳) در استامبول، واقع در تركیه نگاشته شده است.

حادثه ها در این اثر، از زمان امیر شیر علی آغاز و تا موا صلت او و خانواده اش به سرحد،  هنگام تبعید با پدرش، را در بر می گیرد. او، در آخرین سطر های این اثر می نویسد،٫٫... قافله ما برهنمایی تحصیلدار و دو نفر كاتبش، بعضی تپه ها و وادی ها و ذروه ها را مرور نموده، در یك میدان فراخ و سبزی رسید...یكچند سواران خیمه ها به استقبال قافله ما اسپ تاخته آمـده، قافله را به توقف امر دادند... ،،

این اثر، در آخرین هفته های زنده گی محمود طرزی نوشته شده است. در این نوشته، در همین جا، با مرگ اش نقطه پایان گذارده می شود.

نسخه خطی آن نزد عبدالوهاب طرزی، پسرش وجود داشته است. این اثر، بعد ها به وســیله وحیدالله طرزی داماد عبدالوهاب طرزی، و نواسه برادرش، به زبان انگلیسی زیر عنوان خاطره ها : تاریخ کوتاهی از یک دوران (۱۸۸۱- ۱۸۶۹)

 

Reminiscences : A Short History of an Era  (1869-1881)

 ترجمه و به گردهم آییی به نام جایگاه تبادله نظرافغانستان The Afghanistan Forum، نیویارك، ا. م. ا.، در ماه مارچ (۱۹۹۸)، با شماره (۳۵)، تقدیم  گردید.

من نمی دانم که این ترجمه عنوان درست است و یا آن چی را روان فرهادی، آورده است. من تلاش نمودم تا نسخه یی از اصل اثر به دست بیاورم. در این مورد بار بار با آقای وحید طرزی، تلفونی تماس گرفتم و از او خواهش نمودم تا به نشر نسخهٔ پارسیش اقدام نماید. اما، او با این استدلال  که هنوز وقتش نرسیده است، حاضر به نشرش نشد. او هم چنان در بر گردان این اثر به زبان انگلیسی به گفتهٔ خودش جای هایی را تنقیص نموده است. این کار از دید امانت داری، به ویژه اثر کسی که دیگر نمی توان در مورد ازیاد و یا تنقیص! از او نطر خواست، کار نادرست می باشد.

من به این باورم که این عنوان به دلیل این که محمود طرزی، سر آن نداشت تا تاریخ بنویسد، نادرست است و همان دیدنی ها و شنیدنی ها به نظر درست تر می آید. از سوی دیگر او خود این عنوان را به روشنی بیان داشته است.

سال نوشتن : (۱۹۳۳).

 

چشمه ها :

۱-   فرهادی، عبدالغفور روان.٫٫ مقالات محمود طرزی در سراج الاخبار افغانیه،،(۹۷- ۱۲۹۰ ش.). موسسهٔ انتشارات بیهقی، حوت۱۳۵۵ برابر مارچ ۱۹۷۶).

۲-  ٫٫ کتابخانهٔ شماره یی افغانستان،، کتابخانهٔ دانشگاه نیویارک، ا.م.ا.

3.Tarzi, Wahidollah. “Reminiscences: A Short History of An Era (1869-1881)” Translated  and edited.

 It was presented as an Occasional Paper no. 36, March 1998. To The Afghanistan Forum, 19 Fanning Ave. East Hampton, New York, 11937.

پایان

·         

 

 

 لطفأ بقیه گزیده های مقالا ت
صدیق رهپو طرزی کلیک نماید

 
 

admin@vatandar.at

 
 مدیر مسوول : انجنیر هما یوسفی
صاحب امتیاز : انجنیرنجیب یوسفی
کليه ی حقوق بر اساس قوانين کپی رايت  محفوظ و متعلق به «وطندار» می باشد